Αρχείο ετικέτας ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΥΓΕΙΑΣ

Τι είναι ο Τουρισμός Υγείας


Νόμος 4582/2018 – ΦΕΚ Τεύχος Α 208/11.12.2018
Θεματικός τουρισμός – Ειδικές μορφές τουρισμού – Ρυθμίσεις για τον εκσυγχρονισμό του θεσμικού πλαισίου στον τομέα του τουρισμού και της τουριστικής εκπαίδευσης – Στήριξη τουριστικής επιχειρηματικότητας και άλλες διατάξεις Τουρισμός Υγείας είναι ειδική μορφή παροχής τουριστικών υπηρεσιών η οποία συνδυάζει διακοπές με πρόληψη και θεραπεία σωματικών και ψυχικών-πνευματικών ασθενειών. Αφορά όλες τις σχέσεις και τα φαινόμενα που είναι αποτέλεσμα μιας αλλαγής τοποθεσίας και διαμονής ατόμων και στόχο έχουν την προαγωγή, τη σταθεροποίηση και την αποκατάσταση, όταν απαιτείται, της φυσικής, πνευματικής και ψυχικής υγείας και ευεξίας, με τη χρήση υπηρεσιών σε ένα μέρος το οποίο δεν αποτελεί τον μόνιμο τόπο κατοικίας τους ή εργασίας τους.
Ο τουρισμός υγείας περιλαμβάνει τρεις επιμέρους κατηγορίες: τον Ιατρικό Τουρισμό, τον Ιαματικό – Θερμαλιστικό τουρισμό και τον Τουρισμό Ευεξίας.
1. Ο Ιατρικός Τουρισμός αναφέρεται στην μετακίνηση εντός – εκτός συνόρων ατόμων με διάφορα είδη προβλημάτων υγείας και στην παροχή ιατρικής παρακολούθησης και φροντίδας, που έχει σκοπό την πρόληψη, τη διάγνωση και τη διατήρηση της προσωπικής τους υγείας. Οι ασθενείς συνήθως συνοδεύονται από φιλικά ή συγγενικά πρόσωπα (υγιή) τα οποία διαμένουν κοντά στον ασθενή καθ’ όλη τη διάρκεια της θεραπείας του. Ο ιατρικός τουρισμός περιλαμβάνει, όπως και τα άλλα τουριστικά προϊόντα, πέραν της ιατρικής περίθαλψης, υπηρεσίες μεταφοράς, ενημέρωσης, ξενάγησης, εστίασης και διαμονής σε ξενοδοχεία.
Στα πλαίσια του ιατρικού τουρισμού δίνεται επίσης η δυνατότητα στα άτομα που έχουν ανάγκη διαχρονικής ιατρικής φροντίδας, όπως είναι οι άνθρωποι που πάσχουν από νεφρική και καρδιακή ανεπάρκεια, καθώς και άλλες χρόνιες ασθένειες, να κάνουν απρόσκοπτα τα ταξίδια τους σε τουριστικούς προορισμούς που επιθυμούν.
2. Ο Ιαματικός – Θερμαλιστικός Τουρισμός είναι μία ειδική μορφή παροχής τουριστικών υπηρεσιών σε περιοχές των οποίων κύριο χαρακτηριστικό αποτελεί η χρήση αναγνωρισμένων ιαματικών φυσικών πόρων για θεραπευτικούς σκοπούς σε ειδικές εγκαταστάσεις. Συνίσταται ακόμη σε ένα σύνολο οργανωμένων και αλληλοσυμπληρούμενων δράσεων με κυρίαρχο στοιχείο την χρήση των ιαματικών νερών, και με στόχο την πρόληψη, τη διατήρηση ή την αποκατάσταση της σωματικής και ψυχικής υγείας και ευεξίας του ατόμου.
3. Ο Τουρισμός Ευεξίας είναι το άθροισμα όλων των σχέσεων και των φαινομένων που είναι αποτέλεσμα ενός ταξιδιού και διαμονής ατόμων, των οποίων το κύριο κίνητρο είναι να αποκαταστήσουν, να διατηρήσουν και να προάγουν την σωματική και πνευματική τους υγεία, αλλά και την κοινωνική τους ευημερία. Η ευεξία αφορά την προληπτική πλευρά και συνδυάζει στάσεις και δραστηριότητες για την πρόληψη ασθενειών, βελτίωση της υγείας και ενίσχυση της ποιότητας της ζωής. Συμπεριλαμβάνει τις κατηγορίες πρωτογενών τουριστών που αποκλειστικά ταξιδεύουν για λόγους ευεξίας και δευτερογενών τουριστών που επιδιώκουν να συμμετάσχουν σε δραστηριότητες ευεξίας ως μέρος οποιουδήποτε είδους ταξιδιού.
Ο Τουρισμός Υγείας παρέχεται σε εγκαταστάσεις ειδικής τουριστικής υποδομής που είναι οι μονάδες ιαματικής θεραπείας (Μ.Ι.Θ.), τα κέντρα Θαλασσοθεραπείας, τα κέντρα Αναζωογόνησης (spa) και τα κέντρα ιαματικού τουρισμού − θερμαλισμού (Κ.Ι.Τ.-Θ.).

Τι είναι ο Τουρισμός Υγείας

Ο Τουρισμός Υγείας, με την ευρεία έννοια του όρου, ορίζεται η συμμετοχή τουριστών σε προγράμματα ιδιωτικής ιατρικής φροντίδας ή σε προγράμματα που σχετίζονται με την υγεία και την υγιεινή, σε συμφέρουσες τιμές και σε συνεργασία με την τουριστική βιομηχανία. Ο Τουρισμός Υγείας αφορά στην πρόληψη, διατήρηση, θεραπεία, ανάρρωση και αποκατάσταση της υγείας με σύγχρονες ιατρικές μεθόδους ή με φυσικές μεθόδους, συνδυάζοντας παράλληλα την ξεκούραση, τη χαλάρωση και τη διασκέδαση. Η βασική ιδέα είναι η σωματική, πνευματική, ψυχική και συναισθηματική αναζωογόνηση του ατόμου μακριά από την καθημερινή ρουτίνα σε ένα όμορφο χαλαρωτικό περιβάλλον.

Ο Τουρισμός Υγείας είναι μια μορφή τουρισμού που μπορεί να αναπτύσσεται καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου και σχετίζεται με το πολυτιμότερο αγαθό του ανθρώπου, την υγεία. Επιπροσθέτως, δίνεται η δυνατότητα σε άτομα με ειδικές ανάγκες και ασθενείς με χρόνιες παθήσεις, όπως νεφροπαθείς, καρδιοπαθείς, καρκινοπαθείς κ.ά., να ταξιδεύουν απρόσκοπτα σε τουριστικούς προορισμούς που επιθυμούν, συνδυάζοντας τη θεραπεία τους με τις διακοπές.

Στον Τουρισμό Υγείας εντάσσεται και ο Ιατρικός Τουρισμός που θα ασχοληθούμε παρακάτω εκτενέστερα, όπου εκεί ακολουθείται μια πιο εξειδικευμένη αγωγή αλλά κυρίως πραγματοποιούνται χειρουργικές επεμβάσεις.


Τι είναι ο Ιατρικός Τουρισμός

Πολλοί και διάφοροι είναι οι ορισμοί από την ελληνική και ξένη βιβλιογραφία που χαρακτηρίζουν την έννοια του Ιατρικού Τουρισμού ή Τουρισμού Υγείας όπως αποκαλείται καθώς πρόκειται για μια έννοια πολυδιάστατη. Ο πιο αντιπροσωπευτικός ορισμός δίνεται στην ηλεκτρονική σελίδα του Πανεπιστημιακού Γενικού Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης ΑΧΕΠΑ και βοηθά ώστε να γίνει κατανοητή η γενικότερη έννοια και η χρησιμότητά της.

Ως ιατρικό τουρισμό αναφερόμαστε στη μετάβαση εκτός και εντός συνόρων ανθρώπων με προβλήματα υγείας προκειμένου να τους παραχθεί ιατρική φροντίδα που στοχεύει στην πρόληψη, διάγνωση και διατήρηση της υγείας τους. Ο ιατρικός τουρισμός είναι μία νέα συνεχώς αναπτυσσόμενη οικονομική δραστηριότητα παγκοσμίως που καθιστά επιτακτική ανάγκη για συνεργασία και κοινή προσπάθεια από την πλευρά του επιχειρηματία τουρισμού και του ιατρού[1].

Με τον όρο «ιατρικό τουρισμό» αναφέρονται 2 κατηγορίες. Η μια κατηγορία είναι η διαχείριση ιατρικών αναγκών για επισκέπτες οι οποίοι βρίσκονται σε ξένη χώρα για ταξίδι αναψυχής, ή για οποιοδήποτε άλλο λόγω ταξιδιού, π.χ. επαγγελματικό ή προσωρινή εγκατάσταση και περιλαμβάνει επείγοντα περιστατικά υγείας ή τακτικές υγειονομικές ανάγκες για χρόνια νοσήματα.

Η άλλη κατηγορία αναφέρεται στον «Ιατρικό Τουρισμό Επιλογής», όπου εκεί επιλέγει ο ασθενής να ταξιδέψει σε μια χώρα ή σε άλλη πόλη προκειμένου να λάβει μια συγκεκριμένη ιατρική υπηρεσία, παρακινούμενος από διάφορους παράγοντες όπως χαμηλότερο κόστος υπηρεσίας, ποιότητα της υπηρεσίας και συνολικά της υγειονομικής περίθαλψης, μικρότερο χρόνο αναμονής στη χώρα προέλευσης για την παροχή παρόμοιας υπηρεσίας ή ακόμη και η ευκαιρία που δίνεται στον ασθενή-τουρίστα να συνδυάσει την ιατρική φροντίδα με την ψυχαγωγία του, μέσω των διακοπών.

Θα μπορούσε κανείς να χαρακτηρίσει ξεπερασμένη τη μέχρι τώρα αντίληψη που θα είχε κανείς ακούγοντας την έννοια του ιατρικού τουρισμού. Στο παρελθόν οι πιο σύνηθες θεραπείες περιελάμβαναν θαλασσοθεραπείες, ιαματικές πηγές, λασποθεραπείες και θερμαλισμό. Πλέον ο ιατρικός τουρισμός όπως τον εννοούν οι ειδικευμένοι διεθνείς φορείς, δεν περιλαμβάνει υπηρεσίες όπως spa, ιαματικό λουτρά, κέντρα αδυνατίσματος αλλά αυτού του είδους οι υπηρεσίες εντάσσονται στον ευρύτερο όρο του «τουρισμού υγείας» ή «ευεξίας».

Για τη διαχείριση των ιατρικών αναγκών των τουριστών, οι σημαντικότερες ομάδες ασθενών με χρόνιες παθήσεις είναι:

•         Καρκινοπαθείς.

•         Νεφροπαθείς.

•         Καρδιοπαθείς.

•  Ατομα τρίτης ηλικίας που χρήζουν συστηματικής ιατρικής και φαρμακευτικής παρακολούθησης.

•         Ατομα με αιματολογικά νοσήματα..

Στην κατηγορία του Ιατρικού Τουρισμού Επιλογής οι διαθέσιμες θεραπείες και επεμβάσεις στο εξωτερικό για τους υποψηφίους ιατρικούς τουρίστες είναι μεγάλη και συμπεριλαμβάνει χειρουργικές επεμβάσεις όπως:

•      Αισθητική χειρουργική επέμβαση (μαστού, προσώπου, λιποαναρρόφηση).

•     Οδοντιατρική ( αισθητική και ανακατασκευή).

• Καρδιολογία / Καρδιοχειρουργική επέμβαση (by pass, αντικατάσταση βαλβίδας).

•   Ορθοπεδική χειρουργική επέμβαση (χειρουργική επέμβαση αντικατάστασης ισχίου, αρθροπλαστική επιφάνεια, αρθροπλαστική γόνατος και κοινή χειρουργική επέμβαση).

• Βαριατρική χειρουργική επέμβαση ( γαστρικό by pass, γαστρικός δακτύλιος).

• Γονιμότητα / Αναπαραγωγικό σύστημα (εξωσωματική γονιμοποίηση, αλλαγή φύλου).

•Όργανα, κύτταρα και μεταμόσχευση ιστών (μεταμόσχευση οργάνων, μεταμόσχευση βλαστοκυττάρων).

•         Οφθαλμολογική χειρουργική επέμβαση.

•         Ογκολογικές θεραπευτικές παρεμβάσεις.

•        Γενική Χειρουργική.

•        Αντιμετώπιση Διαβήτη.

•        Νευροχειρουργικές παρεμβάσεις.

•        Αντιμετώπιση παχυσαρκίας – Διαχείριση σωματικού βάρους.

•        “Ανατολική – ασιατική” Ιατρική.

•        Wellness & Spa – Προγράμματα ευεξίας.

•        Εναλλακτικές θεραπείες.

•        Ayurveda.

•        Διάγνωση και προληπτικές εξετάσεις.

Βέβαια, όλες αυτές οι επεμβάσεις δεν’ θεραπεύουν από άμεσες απειλητικές μορφές νοσημάτων για τη υγεία αλλά έχουν σκοπό τη βελτίωση της αισθητικής.

Η Ελλάδα αναμφίβολα πρέπει να θέσει στα πλαίσια της προσπάθειας της για ανάκαμψη, ειδικότερα στις σημερινές συνθήκες οικονομικής κρίσης, αναπτυξιακούς στρατηγικούς στόχους και να διδαχθεί από πρακτικές άλλων χώρων. Ένας τέτοιος στόχος είναι να καταστεί ανταγωνιστικός ιατρικός προορισμός για ταξιδιώτες υγείας. Έχοντας στη διάθεσή της η χώρα μας το υπέροχο μεσογειακό περιβάλλον, το φυσικό πλούτο, το ήπιο κλίμα, την παραδοσιακή υγιεινή κουζίνα, την ιστορική και πολιτιστική κληρονομιά και κυρίως το παγκοσμίως αναγνωρισμένο ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό μπορεί πραγματικά να σταθεί ανταγωνιστικά και να καταξιωθεί στο χώρο αυτό.

Η ιδιωτική πρωτοβουλία έχει ήδη κάνει σοβαρά βήματα σε μεγάλες πόλεις της χώρας μας όπως Αθήνα , Θεσσαλονίκη, Κρήτη και Ρόδος με αξιόλογα ιατρικά κέντρα που παρέχουν υψηλού επιπέδου ιατρική φροντίδα στους ιατρικούς επισκέπτες[2].

Η χώρα μας μπορεί σχετικά σε γρήγορο χρονικό διάστημα και χωρίς να πραγματοποιήσει νέες επενδύσεις σε πάγια, να προσφέρει διεθνώς ανταγωνιστικές υπηρεσίες στα εξής:

•        Επιλεκτικός Ιατρικός Τουρισμός για εξειδικευμένες ιατρικές παρεμβάσεις από τα Τριτοβάθμια Νοσοκομεία του Ιδιωτικού τομέα, κυρίως στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη, αλλά και στα Πανεπιστημιακά Νοσοκομεία σε όλη την Ελλάδα.

•         Αποκαταστατικός και Γηριατρικός Τουρισμός σε συνεργασία των Κέντρων Αποκατάστασης με ξενώνες και ξενοδοχεία για την προώθηση πακέτων Αποκαχαστατικού Τουρισμού, κυρίως στη Θεσσαλία και στη Μακεδονία.

•       Ιατρικός Τουρισμός Εξωσωματικής και Υποβοηθούμενης Γονιμοποίησης σε συνεργασία Κέντρων με ξενοδοχειακές μονάδες σε όλη την Ελλάδα αλλά κυρίως σε μεγάλες πόλεις όπως Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Πάτρα και Κρήτη αλλά και διεθνής προβολή.

•   Λουτροπόλεις – Κέντρα Αποκατάστασης – Προσκείμενες υποδομές φιλοξενίας για Τουρισμό ομάδων ειδικών κατηγοριών, όπως άτομα με μυοσκελετικές παθήσεις, άτομα με νευρολογικές παθήσεις, άτομα Τρίτης Ηλικίας κ.λπ. με ευρεία γεωγραφική διασπορά.

•   Οφθαλμολογία – Αισθητική Δερματολογία και Πλαστική Χειρουργική, σε επεμβάσεις μιας ή και δύο ημερών σε μεγάλες πόλεις και σε τουριστικές περιοχές[3].

Μορφές Ιατρικού Τουρισμού

Ο ιατρικός τουρισμός έχει οριοθετηθεί σε τρεις μεγάλες κατηγορίες:

•         Την κοσμητική χειρουργική.

•         Την οδοντιατρική.

•         Τη μη-κοσμητική χειρουργική.

Η κοσμητική-αισθητική χειρουργική επέμβαση ήταν η mo δημοφιλής μορφή της ιατρικής συνοδευόμενης από ταξίδια, μέχρι την έλευση της σύγχρονης έννοιας αυτής του ιατρικού τουρισμού .

‘Ενας ακόμη τομέας του ιατρικού τουρισμού είναι η οδοντιατρική που περιλαμβάνει ταξίδια προς αναζήτηση οδοντιατρικής περίθαλψης, όπως εμφυτεύματα και άλλες υπηρεσίες που αφορούν την οδοντιατρική.

Τέλος, μια ακόμη μορφή του ιατρικού τουρισμού είναι η μη κοσμητική ιατρική που περιλαμβάνει εγχειρήσεις και θεραπείες για την καλυτέρευση της υγείας του ασθενούς- τουρίστα και δεν έχει να κάνει με την εμφάνισή του.

Πλεονεκτήματα – Μειονεκτήματα Ιατρικού Τουρισμού[4]

Όντας σε κακή κατάσταση υγείας, η θεραπεία φαντάζει εφιάλτη λόγω του υψηλού κόστους και της μη διαθέσιμες επιθυμητές υπηρεσίες. Για αυτό το λόγο ο ιατρικός τουρισμός έρχεται να δώσει λύσεις σε ασθενείς που είτε δεν μπορούν να αναλάβουν το υψηλό κόστος, είτε επειδή δεν υπάρχουν οι κατάλληλες υποδομές στη χώρα που ζουν. Τέσσερα είναι τα βασικά και κύρια πλεονεκτήματα που υπάρχουν στον ιατρικό τουρισμό και που μπορούν να επωφεληθούν οι ιατρικοί τουρίστες. Πολλοί είναι πλέον και αυτοί που επιλέγουν τον ιατρικό τουρισμό ώστε να μπορέσουν να συνδυάσουν την πληθώρα των εναλλακτικών επιλογών που έχουν, καθώς και τον συνδυασμό διακοπών με θεραπεία. Τα κύρια πλεονεκτήματα είναι:

1.      Περισσότερες επιλογές.

Ο ιατρικός τουρισμός δίνει τη δυνατότητα να επιλέξει κανείς ανάμεσα σε μια μεγάλη ποικιλία μεθόδων και θεραπειών για την ασθένειά του, ενώ επίσης υπάρχει η δυνατότητα σύγκρισης των δαπανών που πρέπει να καταβάλλει κανείς στα νοσοκομεία διαφόρων χωρών. Έτσι ο ιατρικός τουρίστας επιλέγει αυτό που θα είναι βέλτιστο για τον ίδιο, έχοντας τη δυνατότητα σύγκρισης πολλών στοιχείων.

2.      Πιο προσιτές τιμές.

Θα μπορούσε κανείς να πιστέψει πως ένα ταξίδι στο εξωτερικό θα είναι υπερβολικά ακριβό, πόσο μάλλον για μια θεραπεία σε πολύπλοκη ασθένεια. Οι δαπάνες μιας θεραπείας σε χώρες όπως οι Η.Π.Α. και ο Καναδάς είναι αρκετά υψηλές, όταν οι ίδιες οι θεραπείες κοστίζουν στο μισό του ποσού εάν πραγματοποιηθούν σε χώρες όπως η Ινδία και η Γερμανία συμπεριλαμβανομένου του κόστους ταξιδιού και διαβίωσης. Είναι πολύ σημαντικό να γνωρίζει τις τιμές από πριν ο ιατρικός τουρίστας ώστε να μπορεί να προϋπολογίσει και να συγκρίνει ανάμεσα στα κορυφαία νοσοκομεία όπου θα ακολουθήσει τη θεραπεία του.

3.      Περισσότερες εξειδικευμένες θεραπείες.

Ο ιατρικός τουρισμός δίνει την ευκαιρία να επιλέξει κανείς τις καλύτερες θεραπείες όσον αφορά τη χρήση της τεχνολογίας και της ιατρικής επιστήμης που δεν είναι διαθέσιμη στη χώρα που κατοικεί κανείς ή είναι πολύ ακριβή μια τέτοια επιλογή. Είναι πιθανό να μην υπάρχει η ανάλογη υποδομή στα νοσοκομεία ενός κράτους και έτσι ο ιατρικός τουρίστας θα ταξιδεύει σε άλλα κράτη ώστε να του παρέχονται οι υπηρεσίες που επιθυμεί.

4.      Συνδυασμός ιατρικών διακοπών με ταξίδια.

Είναι το mo διαδεδομένο και διασκεδαστικό, αν μπορεί να χαρακτηριστεί, σημείο του ιατρικού τουρισμού καθώς ταξιδεύει και θεραπεύεται κανείς σε ένα χαλαρό και ήρεμο περιβάλλον. Όταν ένας ιατρικός τουρίστας ολοκληρώσει ας θεραπείες του, μπορεί να περάσει στιγμές χαλάρωσης και απόλαυσης του περιβάλλοντος στον ελεύθερό του χρόνο, κάτι που θα τον βοηθήσει στην ευχάριστη και υγιή ανάρρωσή του.

Τα μειονεκτήματα του ιατρικού τουρισμού

Όπως σε όλες τις περιπτώσεις αλλά και τις ενέργειες που πράττουμε, εκτός από τα θετικά στοιχεία υπάρχουν και τα αρνητικά και πάντα καλούμαστε να επιλέξουμε με βάση αυτά τα χαρακτηριστικά. Τα μειονεκτήματα που μπορούν να προκόψουν στον ιατρικό τουρισμό καλούμαστε να παρουσιάσουμε παρακάτω:

1.      Δεν γνωρίζουμε βασικά στοιχεία όπως κατά πόσο ειδικός είναι ο γιατρός που θα επιχειρήσει την επέμβαση, που έχει σπουδάσει και που έχει την άδειά του, καθώς επίσης και το ποσοστό θνησιμότητας και επιπλοκών που είχε ο συγκεκριμένος γιατρός. Βέβαια, θα μπορούσε κανείς να πει πως το ίδιο συμβαίνει και με τους οποιουσδήποτε γιατρούς στη χώρα του κάθε ιατρικού τουρίστα, δηλαδή ότι δεν γνωρίζουμε το ιστορικό τους. Τουλάχιστον σε μια χώρα όπως τη δική μας, λίγο πολύ είναι γνωστό ποιοι γιατροί έχουν καλή φήμη και ποιοι όχι και τόσο.

2.      Δεν γνωρίζουμε κατά πόσο πληρούν τις προδιαγραφές τα συγκεκριμένα νοσοκομεία. Σαφώς, μιας και δεν γνωρίζουμε αυτές τις πληροφορίες θα ήταν σκόπιμο προτού προβεί κανείς σε μια τέτοια ενέργεια, να ζητήσει τις απαραίτητες πληροφορίες.

3.     Ύστερα από κάποια επέμβαση, ο ασθενής – τουρίστας δεν θα μπορεί να απολαύσει το ταξίδι του όπως επιθυμούσε, δηλαδή βλέποντας τοπία, κάνοντας βόλτες και απολαμβάνοντας την τοπική κουζίνα ή τα τοπικά ποτά, καθώς μια τέτοια ενέργεια θα είχε αρνητικό αντίκτυπο στην ανάρρωσή του.

4.     Ύστερα από κάποια επέμβαση, εάν χρειαστεί στο μέλλον να ακολουθήσει ο ασθενής – τουρίστας μια θεραπεία, δεν θα υπάρχει σαφής εικόνα του ιατρικού ιστορικού του ασθενούς στον μελλοντικό γιατρό ώστε να έχει μια πλήρη εικόνα.

5.     Η άγνοια του τι μπορεί να συμβεί στην περίπτωση που υπάρξουν επιπλοκές στην επέμβαση, καθώς μια προσιτή χειρουργική επέμβαση θα μπορεί να γίνει ξαφνικά ακριβή στην περίπτωση επιπλοκών και εφόσον θεωρηθεί απαραίτητη η επιπλέον φροντίδα.

6.     Ένα ακόμη σημαντικό ερώτημα είναι τι γίνεται στην περίπτωση που δεν υπάρχει το αναμενόμενο αποτέλεσμα, καθώς μπορεί να μην υπάρχει η δυνατότητα νομικής προσφυγής. Είναι δύσκολο να μηνύσει ξένους γιατρούς και νοσοκομεία όταν επιστρέφει στη χώρα του ο ιατρικός τουρίστας. Θα μπορεί να χαρακτηρίσει κανείς έως και αδύνατο να μηνύσει τους γιατρούς στη χώρα όπου έγινε η επέμβαση.


[1] Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης ΑΧΕΠΑ. ihttp://www.ahepahosp.gr/iatrikoslounsmos.asp. διαθέσιμο στις 12/04/2014)

[2]  Πανεπιστημιακό Γ ενικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης ΑΧΕΠΑ, (‘http://ww\v,.ahepahosp.gr/iatrikostourismos.asD. διαθέσιμο στις 12/04/2014)

laiponet, (2012), Ανάπτυξη του Ιατρικού Τουρισμού στην Ελλάδα, lhttp://www. iatronet.gr/eidiseis-nea/perithalpsi-asfa1isi/news/20252/anaDtvxi-tov-iatrikov- toyrismov-stin-el lada.htm 1. διαθέσιμο στις 07/04/2014)

[4] Morris Kelly, (2009), The Advantages and Disadvantages of Medical Tourism, http://voices.vahoo.com/the-advantages-disadvantages-medical-tourism-4123557.html. διαθέσιμο στις 11/04/2014)