Αρχείο ετικέτας ακροδεξιά

Κύρκος Δοξιάδης: Η συγκρότηση του νεοφιλοφασιστικού υποκειμένου

Κύρκος Δοξιάδης*

Ο μεγάλος μαρξιστής θεωρητικός Λουί Αλτουσέρ έλεγε για την ιδεολογία ότι «συγκροτεί (ή “εγκαλεί”) τα άτομα ως υποκείμενα». Με πιο απλά λόγια, αυτό σημαίνει ότι η ιδεολογία (η όποια ιδεολογία – πολιτικού, θρησκευτικού, εθνικού, φυλετικού ή άλλου είδους) διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε, επιθυμούμε και πράττουμε στην καθημερινότητά μας και γενικότερα.

Πριν από περίπου δύο μήνες («Εφ.Συν.», 5.2.2019 – «Η διάχυση της ακροδεξιάς ιδεολογίας»), επινόησα τον νεολογισμό «νεοφιλοφασισμός». Ο όρος προφανώς αναφέρεται στη σύζευξη που παρατηρούμε, στην Ελλάδα αλλά και διεθνώς, μεταξύ νεοφιλελευθερισμού και Ακροδεξιάς, τόσο στο επίπεδο της ιδεολογίας όσο και σε εκείνο των πραγματικών κοινωνικο-πολιτικών πρακτικών και συστημάτων εξουσίας. Τα δύο επίπεδα εννοείται πως αλληλοδιαπλέκονται στενότατα, δεδομένου ότι, και πάλι σύμφωνα με τον Αλτουσέρ, η ιδεολογία υπάρχει σε υλικούς μηχανισμούς και επιφέρει πρακτικά αποτελέσματα. Θα είχε ωστόσο κάποιο ενδιαφέρον να διερευνήσουμε πώς η εν λόγω σύζευξη διεκπεραιώνεται στο επίπεδο το ειδικά ιδεολογικό, ήτοι στη διαδικασία που συγκροτεί τα άτομα ως υποκείμενα.

Η συγκρότηση υποκειμένων από τον νεοφιλοφασισμό καταδεικνύει, υπό μία έννοια, την «ολοκλήρωση» της σχέσης μεταξύ Ακροδεξιάς και νεοφιλελευθερισμού. Αλλιώς, στο καθαρά πρακτικό επίπεδο, νεοφιλελευθερισμός και Ακροδεξιά μπορούν να συνυπάρχουν διατηρώντας η κάθε πλευρά τη σχετική της αυτονομία. Για παράδειγμα, μια νεοφιλελεύθερη δημοσιονομική πολιτική μπορεί να συνυπάρχει με μια άκρως ρατσιστική πρακτική παρακρατικών ομάδων ή και του ίδιου του κράτους εναντίον μεταναστών, χωρίς αυτό να σημαίνει κατ’ ανάγκην πως η πρώτη είναι και φασιστική ή η δεύτερη και νεοφιλελεύθερη. Απλώς συνυπάρχουν. Το να συγκροτείται όμως η σκέψη, η επιθυμία και κατά συνέπεια η εθελούσια πρακτική των ατόμων κατά τρόπο ταυτόχρονα νεοφιλελεύθερο και φασιστικό είναι κάτι που αναπόφευκτα προϋποθέτει ή οδηγεί σε μια βαθύτερη ενότητα, που έχει να κάνει ακριβώς με τη –στοιχειώδη, έστω– ενότητα της προσωπικότητας του κάθε ατόμου.

Εκ πρώτης όψεως, η βαθύτερη ενότητα στο επίπεδο της ατομικής υποκειμενικότητας φαίνεται δύσκολη αν όχι αδύνατη. Και τούτο διότι ο νεοφιλελευθερισμός ως ιδεολογία είναι η ιδεολογία του ακραιφνούς ατομοκεντρισμού, ενώ η ακροδεξιά ιδεολογία, δηλαδή ο φασισμός ως ιδεολογία, είτε ως ακραίος εθνικισμός είτε ως επιθετικός ρατσισμός είτε ως συνδυασμός και των δύο, στηρίζεται αναπόφευκτα σε κάποια έννοια συλλογικότητας. Στην ιδεολογία όμως, ακριβώς επειδή έχουμε να κάνουμε με πρακτικό λόγο, δηλαδή με λόγο που ενσωματώνεται σε πρακτικές, οι όποιες αντιφάσεις δεν κρίνονται με όρους τυπικής λογικής. Επιλύονται στην πράξη.

Τα νεοφιλελεύθερα υποκείμενα είναι ατομοκεντρικά, και μάλιστα διακατέχονται από τον ανταγωνιστικό ατομοκεντρισμό. Τα πάντα υποτάσσονται στον στόχο της επαύξησης του προσωπικού τους οφέλους διά μέσου του ανταγωνισμού με τα άλλα άτομα. Αλλά τούτος ακριβώς ο ανταγωνιστικός ατομοκεντρισμός είναι που τα συνδέει πρακτικά με την ιδιαίτερη συλλογικότητά τους: με την τάξη των καπιταλιστών ή ευρύτερα με το σύνολο των ατόμων που αποδέχονται στην πράξη τους κανόνες ενός γενικευμένου καπιταλιστικού συστήματος – πρώτιστος εκ των οποίων είναι ο κανόνας του ανταγωνισμού της αγοράς, η οποία επεκτείνεται σε όλα τα πεδία της ανθρώπινης ύπαρξης.

Κατά συνέπεια, η ατομοκεντρική ανταγωνιστικότητα συμπληρώνεται εμπράκτως από μια ταξική ή συστημική ανταγωνιστικότητα, έναντι του ταξικού αντιπάλου (ήτοι των εργαζομένων) ή των αντικαπιταλιστικών δυνάμεων (δηλαδή της Αριστεράς). Πρακτικά, το νεοφιλελεύθερο υποκείμενο συγκροτείται ως τέτοιο εντασσόμενο στη συλλογικότητα της αστικής τάξης και της αντι-Αριστεράς.

Τα άτομα που συγκροτούνται ως υποκείμενα από την ιδεολογία του ακραίου ρατσισμού ή/και εθνικισμού έχουν σημείο αναφοράς μια συλλογικότητα η οποία εκ προοιμίου είναι ανταγωνιστική προς άλλες συλλογικότητες, που επίσης εκ των προτέρων θεωρούνται κατώτερες: κατώτερες φυλές, κατώτερα έθνη. Στην πράξη, διαφέρει από την ατομοκεντρική ανταγωνιστικότητα του νεοφιλελευθερισμού κατά το ότι εκδηλώνεται με πολέμους ή έστω με άσκηση βίας έναντι «αλλοφύλων» ή αλλοεθνών, και όχι με τον ανταγωνισμό της αγοράς που απαιτεί μια στοιχειώδη αποφυγή της άμεσης άσκησης βίας.

Τούτη η διαφορά με τον νεοφιλελευθερισμό όμως δεν ισχύει απαραίτητα ως προς την ταξική και αντι-αριστερή ανταγωνιστικότητα του τελευταίου. Η παροιμιώδης πλέον φράση γνωστού στελέχους της Νέας Δημοκρατίας, ότι στον Εμφύλιο «οι κομμουνιστές σκότωναν Ελληνες», πέραν του ότι αποτελεί ένδειξη εμφανέστατης πλέον σύνδεσης του κόμματος της αξιωματικής αντιπολίτευσης με την προδικτατορική Ακροδεξιά της «εθνικοφροσύνης», είναι και υποδειγματική, θα λέγαμε, έκφανση της συγκρότησης του νεοφιλοφασιστικού υποκειμένου. Στο πολιτικό ασυνείδητο των συμπολιτών μας που σκέφτονται κατά παρόμοιο τρόπο (και δυστυχώς δεν είναι λίγοι, αν κρίνουμε από τα ποσοστά συσπείρωσης της Ν.Δ.), θανάσιμοι εχθροί του έθνους και κομμουνιστές (τότε) ή αριστεροί (τώρα) είναι ένα και το αυτό.

*καθηγητής της Κοινωνικής Θεωρίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών

Για πρώτη φορά πάνω από 30 χώρες και 70 πόλεις συντονίζονται

Η εικόνα ίσως περιέχει: 9 άτομα, , τα οποία χαμογελούν, άτομα στέκονται, πλήθος και υπαίθριες δραστηριότητες

Ο Νάσος Ηλιόπουλος και μέλη της Ανοιχτής Πόλης συμμετείχαν το Σάββατο το μεσημέρι στο αντιφασιστικό συλλαλητήριο στην Αθήνα.

Ο Νάσος Ηλιόπουλος αναφέρει σε ανάρτησή του:

«Για πρώτη φορά πάνω από 30 χώρες και 70 πόλεις συντονίζονται και διοργανώνουν ταυτοχρόνως κινητοποιήσεις ενάντια στην ακροδεξιά, τον ρατσισμό και τον φασιστικό κίνδυνο.
Εχθές, στο Κράιστσερτς της Νέας Ζηλανδίας, ένας ακροδεξιός εξτρεμιστής άνοιξε πυρ σε δυο μουσουλμανικά τεμένη και αφαίρεσε τη ζωή από 49 ανθρώπους, προκαλώντας μια ανείπωτη τραγωδία.
Η επιχειρούμενη παλινόρθωση της ακροδεξιάς σε παγκόσμιο επίπεδο προμηνύει μόνο τέτοιες τραγωδίες. Είναι χρέος όλων των δημοκρατικών πολιτών να αποτρέψουμε αυτή την εξέλιξη και παρά τις όποιες πολιτικές και ιδεολογικές διαφορές να οικοδομήσουμε όλοι μαζί έναν κόσμο που θα τους χωράει όλους, ανεξάρτητα από το φύλο, τη φυλή, τη θρησκεία και τον σεξουαλικό προσανατολισμό.
Είμαστε όλοι διαφορετικοί και είμαστε όλοι ίσοι. Προσωπική μου δέσμευση είναι ότι θα αγωνιστώ ώστε η Αθήνα να είναι μια πόλη ασφαλής και πολύχρωμη, που όχι απλά θα δέχεται αλλά θα αγκαλιάζει την διαφορετικότητα του κάθε ανθρώπου, είτε μένει εδώ μόνιμα είτε περνάει για λίγες μέρες ή ώρες.
Θα το επαναλάβω λοιπόν.
Η Αθήνα είναι πιο ασφαλής χωρίς την εγκληματική δράση της Χρυσής Αυγής και των άλλων φασιστικών ομάδων.»

Κύρκος Δοξιάδης Τοξική ταξικότητα


Η Ακροδεξιά κάθε χώρας έχει την ιδιαιτερότητά της. Στη σύγχρονη Ευρώπη, όμως, είναι αλήθεια ότι οι ακροδεξιές παρατάξεις τείνουν να συγκλίνουν, και κατά συνέπεια να συμμαχούν μεταξύ τους, με αναφορά σε δύο βασικά κοινωνικο-πολιτικά διακυβεύματα. Το ένα είναι πως προβάλλονται, με τη στάση που αποκαλείται (ακροδεξιός) «ευρωσκεπτικισμός», ως μοναδική εναλλακτική πρόταση απέναντι στη νεοφιλελεύθερη ευρωπαϊκή ενοποίηση και στη δυσαρέσκεια που αυτή προξενεί και το δεύτερο έχει να κάνει με τη σκληρή ξενοφοβική στάση απέναντι στο μεταναστευτικό και προσφυγικό ζήτημα.

Κύρκος Δοξιάδης


καθηγητής της Κοινωνικής Θεωρίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών


Και με τους δύο αυτούς τρόπους διαφοροποιούνται σε μεγάλο βαθμό απ’ ό,τι θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως «συστημική», ταξικά και πολιτικά, ιδεολογία και θεσμική εκπροσώπηση: από τον (νεοφιλελεύθερο) «ευρωπαϊσμό» και τα παραδοσιακά αστικά και σοσιαλδημοκρατικά κόμματα, που εξακολουθούν να διατηρούν κάποια -χαλαρή έστω- σχέση και με τον πολιτικό φιλελευθερισμό.

Εάν μέναμε σε αυτά τα δύο στοιχεία που ορίζουν ως τέτοια την Ακροδεξιά σε αρκετές χώρες της Ευρώπης, θα χάναμε την ουσία της ιδιαιτερότητας της ελληνικής Ακροδεξιάς. Δεν αναφέρομαι τόσο στη Χρυσή Αυγή, που μπορούμε να πούμε πως μετέχει και στα δύο βασικά γνωρίσματα της ευρωπαϊκής Ακροδεξιάς, και μάλιστα στην πιο ακραία τους μορφή. Μακροπρόθεσμα είναι ίσως πιο σημαντικό το φαινόμενο που σήμερα παρουσιάζεται ως «ακροδεξιά μετάλλαξη» της Νέας Δημοκρατίας.

Κατά την άποψή μου, δεν πρόκειται ακριβώς για «μετάλλαξη». Η ακροδεξιά διάσταση του επίσημου φορέα της ελληνικής Δεξιάς έχει μακρά Ιστορία, τις καταβολές της οποίας θα βρούμε στη δικτατορία του Μεταξά και στους δωσίλογους και ταγματασφαλίτες της Κατοχής.

Το γεγονός ότι στην Ελλάδα ποτέ δεν υπήρξε ουσιαστική αντι-φασιστική κάθαρση μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και ότι, αντιθέτως, το αστικό καθεστώς στηρίχτηκε στην ενσωμάτωση ακραιφνώς φασιστικών στοιχείων για να επιβιώσει, είναι μια πραγματικότητα που παρέμενε στην αφάνεια όσο διαρκούσε ακόμη η απόπειρα εκσυγχρονισμού και εξευρωπαϊσμού του ελληνικού πολιτικού βίου που σημάδεψε κατά μέγα μέρος τις πρώτες μεταδικτατορικές δεκαετίες. Με την κρίση, τα μνημόνια και την άνοδο της Αριστεράς στην κυβερνητική εξουσία, «τα ψέματα τελείωσαν».

Το ενδιαφέρον λοιπόν με αυτήν την ελληνική Ακροδεξιά είναι πως πρόκειται για μια απολύτως «συστημική» Ακροδεξιά. Από τότε που ανέλαβε ο Αντώνης Σαμαράς αρχηγός της Ν.Δ., ετέθη ως κεντρικός στόχος του μεγάλου αστικού πολιτικού φορέα της σύγχρονης Ελλάδας η ουσιαστική ματαίωση της Μεταπολίτευσης.

Που σημαίνει, η ακύρωση της μεγάλης θεσμικής αλλαγής που συντελέστηκε μετά την πτώση της δικτατορίας το 1974 και που συνίστατο στον στοιχειώδη πολιτικό εκσυγχρονισμό που μέχρι τότε δεν είχε γνωρίσει ακόμη η Ελλάδα. Η επιστροφή στην «αντικομμουνιστική κανονικότητα» του μετεμφυλιακού κράτους αποτελεί, λοιπόν, έναν σαφέστατα ταξικό στρατηγικό σχεδιασμό.

Αρχισε να οργανώνεται ολόκληρη η ιδεολογία και πολιτική πρακτική των αστικών δυνάμεων προς μια οργανική διασύνδεση με εμφανώς φασιστικά στοιχεία – όπως ακριβώς δηλαδή ίσχυε στην προδικτατορική Ελλάδα. Η μόνη διαφορά είναι πως η σύγχρονη φασιστοειδής ταξικότητα που χαρακτηρίζει τις κυρίαρχες πολιτικο-οικονομικές δυνάμεις είναι αναλόγως «εκσυγχρονισμένη» ως προς τα κελεύσματα της νεοφιλελεύθερης οικονομικής πολιτικής.

Πριν από δυο βδομάδες, δημιουργήθηκε σούσουρο γύρω από μια δήλωση του Μάκη Βορίδη, που εμπεριείχε τη φράση «ελαττωματικές ιδέες της Αριστεράς». Ολόκληρη η σχετική διατύπωση έχει ως εξής: «Πρέπει να υπάρξει στρατηγική ήττα των ιδεών της Αριστεράς για να μην ξαναβρεθεί στην εξουσία με οποιαδήποτε μορφή της. Ο Κυρ. Μητσοτάκης πρέπει να κάνει παρεμβάσεις στο κράτος και στους θεσμούς για να μην ξαναέρθει η Αριστερά στην εξουσία, γιατί οι ιδέες της είναι ελαττωματικές».

Εξ αρχής μου έκανε εντύπωση ότι ο θόρυβος επικεντρώθηκε σχεδόν αποκλειστικά στη φράση «ελαττωματικές ιδέες». Δεδομένου του τι λέγεται κατά καιρούς τόσο από τον ίδιον όσο και από άλλους εναντίον της Αριστεράς, μου φάνηκε εξαιρετικά ήπια έκφραση. Στη χειρότερη περίπτωση, επρόκειτο απλώς για αδέξιο χαρακτηρισμό («ελαττωματικό» λες ένα μηχάνημα, όχι κάποιες ιδέες).

Και κατόπιν συνειδητοποίησα πως ο θόρυβος που προκλήθηκε αποτελεί μία από τις «σατανικές» εκείνες επικοινωνιακές παραπλανήσεις, που η «σατανικότητά» τους έγκειται στο ότι δεν έχουν σχεδιαστεί συνειδητά από κανέναν.

Με το να επικεντρωθεί ολόκληρη η προσοχή του κόσμου στην απλώς αδέξια διατύπωση περί «ελαττωματικότητας των ιδεών», συγκαλύφθηκε η κεφαλαιώδους σημασίας προτροπή προς τον αρχηγό της Ν.Δ. που παρατηρούμε στο πρώτο σκέλος της πρότασης: «Ο Κυρ. Μητσοτάκης πρέπει να κάνει παρεμβάσεις στο κράτος και στους θεσμούς για να μην ξαναέρθει η Αριστερά στην εξουσία…». Τι μπορεί να σημαίνει αυτό αν όχι παρότρυνση προς τον «μέλλοντα πρωθυπουργό» να επαναφέρει τους φασιστοειδείς θεσμούς του αντικομμουνιστικού κράτους της μετεμφυλιακής περιόδου;


Πηγή: Τοξική ταξικότητα