Αρχείο κατηγορίας ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΕΩΝ

κοινωνικές, πολιτικές και πολιτισμικές εξελίξεις στο χώρο των σύγχρονων πόλεων κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 20ου και την αρχή του 21ου αιώνα, σε μια εποχή δηλαδή αποβιομηχάνισης και οικονομικής αναδιάρθρωσης για τις αναπτυγμένες περιοχές του πλανήτη. Κεντρικά θέματα αναρτήσεων αποτελούν οι μορφές αστικοποίησης, επέκτασης και ανάπλασης των πόλεων σε συνδυασμό με τις αλλαγές στην κοινωνική και δημογραφική δομή και τα μεταβαλλόμενα σχήματα κοινωνικού και εθνοφυλετικού διαχωρισμού.

Σύγχρονη πόλη Η διακυβέρνηση της ελευθερίας Patrick Joyce


Ο Πάτρικ Τζόυς, Καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ, είναι ένας από τους σημαντικότερους μελετητές της κοινωνικής και πολιτισμικής ιστορίας και ένας από τους κύριους εκφραστές του μετανεωτερικού στοχασμού στο πεδίο της ιστορίας.

Η εξέταση «τεχνουργημάτων» όπως οι χάρτες και οι απογραφές, οι υπόνομοι και οι αγορές, οι δημόσιες βιβλιοθήκες και τα πάρκα, καθώς και η διερεύνηση του ρόλου της δημοτικής διακυβέρνησης και του πολεοδομικού σχεδιασμού, διαπλέκονται με θεωρητικές προσεγγίσεις στην προσπάθεια του συγγραφέα να κατανοήσει τις απρόσωπες, συχνά αόρατες, μορφές της κοινωνικής διοίκησης και ελέγχου που βρίσκονται ενσωματωμένες στις υποδομές της σύγχρονης ζωής, καθώς και τους τρόπους με τους οποίους οι μηχανισμοί αυτοί διαμορφώνουν τον πολιτισμό και την κοινωνική ζωή αλλά και γεννούν την αντίσταση.


Σύγχρονη πόλη
Η διακυβέρνηση της ελευθερίας
Patrick Joyce
Συνέχεια ανάγνωσης Σύγχρονη πόλη Η διακυβέρνηση της ελευθερίας Patrick Joyce
κοινοποίησε το:

ΥΠΕΡ-ΝΕΟΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΗ ΑΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΣΤΗΝ ΙΣΠΑΝΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΟΥ PORT VELL ΣΤΗ ΒΑΡΚΕΛΩΝΗ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΡΩΗΝ ΑΕΡΟΔΡΟΜΙΟΥ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ1


Mauro Castro,2 Beatriz Garcia,3 Φερενίκη Βαταβάλη,4 Μαρία Ζήφου5

Περίληψη

Στο πλαίσιο της τρέχουσας οικονομικής κρίσης στις χώρες της Νότιας Ευρώπης, σημειώνεται η επιθετική προώθηση του νεο- φιλελεύθερου δόγματος που επιβάλλει εκτεταμένες δομικές αναδιαρθρώσεις, με πρόσχημα τη μείωση του δημόσιου ελλείμμα- τος. Υπό αυτούς τους όρους, οι πόλεις και γενικότερα ο χώρος αναδεικνύονται σε «προνομιακό πεδίο» εφαρμογής των νεοφι- λελεύθερων αναδιαρθρώσεων σε αυτές τις χώρες. Το αναπτυξιακό μοντέλο δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην ιδιωτικοποίηση της ακί- νητης περιουσίας του δημοσίου, των δημόσιων υπηρεσιών και της κοινωνικής κατοικίας, στην κατασκευή μεγάλης κλίμακας έργων αστικής ανάπτυξης και στην προώθηση κατά παρέκκλιση ρυθμίσεων που παρακάμπτουν θεσμοθετημένους σχεδιασμούς και πολιτικές για τις πόλεις.

Στο παρόν άρθρο διερευνώνται οι μετασχηματισμοί των διαδικασιών αστικής ανάπτυξης στην Ισπανία και την Ελλάδα στη συγκυρία της τρέχουσας κρίσης, μέσα από την ανάλυση δύο μεγάλης κλίμακας έργων: την ανάπτυξη του Port Vell (του Παλιού Λιμανιού) στη Βαρκελώνη και του πρώην αεροδρομίου του Ελληνικού στην Αθήνα. Τέλος, επιδιώκεται ο εντοπισμός ομοιοτή- των και διαφορών μεταξύ της ισπανικής και της ελληνικής περίπτωσης προκειμένου να φωτιστούν όψεις του κυρίαρχου μοντέ- λου νεοφιλελεύθερης αστικής ανάπτυξης στη συγκυρία της σημερινής κρίσης.

  1. Το κείμενο συντάχθηκε από τους συγγραφείς στα αγγλικά και μεταφράστηκε στα ελληνικά από τη Φερενίκη Βαταβάλη και τη Μαρία Ζήφου.
  2. Υποψήφιος διδάκτορας, Universitat Autonoma de Barcelona, μέλος του Observatorio Metropolitano de Barcelona, mauroca- stro.com@gmail.com.
  3. Μέλος του Observatorio Metropolitano de Madrid, babeuf96@gmail.com. 4 Δρ. αρχιτέκτων-πολεοδόμος, fereniki3@hotmail.com.

5 Εντεταλμένη διδασκαλίας, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, zifoum@gmail.com.

  1. Εισαγωγή

Στο πλαίσιο της τρέχουσας οικονομικής κρίσης στις χώρες της Νότιας Ευρώπης, σημειώνεται η περαιτέρω προώθηση ενός ιδιαίτερα επιθετικού νεοφιλελεύθερου μοντέλου που επιβάλλει εκτεταμένες δομικές αναδιαρθρώσεις σε διαφορετικά πεδία. Ο αποκαλούμενος «καπιταλισμός της καταστροφής» (Klein 2010), στηριγμένος στην «κατάσταση έκτακτης ανάγκης», ωθεί προς μέτρα που διαλύουν τα εργασιακά δικαιώματα, ιδιωτικοποιούν τη δημόσια περιουσία και τους κοινούς πόρους και τελικά επιβάλουν τους κανόνες της αγοράς σε όλα τα πεδία της ζωής. Συχνά, μέσα από διαδικασίες «θεραπείας-σοκ», υιοθετούνται μέτρα που υπό άλλες συνθήκες θα ήταν ιδιαίτερα δύσκολη ή χρονοβόρα η εφαρμογή τους. Είναι φανερό ότι στην περίπτωση των χωρών της Νότιας Ευρώπης η μείωση του δημόσιου ελλείμματος χρησιμοποιείται ως βασικό επιχείρημα για τη νομιμοποίηση μίας επιθετικής πολιτικής περικοπών και απόσυρσης του κράτους από κομβικούς κοινωνικούς τομείς που μέχρι πρόσφατα βρίσκονταν εκτός αγοράς και που οδηγούνται σε ιδιωτικοποίηση, όπως η υγεία, η παιδεία και οι κοινωνικές υπηρεσίες, με σκοπό τη δημιουργία νέων ευκαιριών επένδυσης του υπερσυσσωρευμένου κε- φαλαίου (Mayer και Kunkel 2011, Χάρβεϊ 2007).

Σε αυτό το πλαίσιο, οι πόλεις και γενικότερα ο χώρος αναδεικνύονται σε «προνομιακό πεδίο» για τις νεοφιλε- λεύθερες αναδιαρθρώσεις που προωθούνται (Brenner και Theodore 2002: vii). Η σημασία που αποκτά ο χώρος στη συγκυρία της κρίσης συνδέεται με σοβαρές μεταλ- λαγές στις νεοφιλελεύθερες αστικές πολιτικές της δεκα- ετίας του ’90, οι οποίες, στο πλαίσιο της παγκοσμιοποί- ησης της οικονομίας, ενίσχυσαν τον ανταγωνισμό των πόλεων και επέβαλαν δημοσιονομικούς περιορισμούς στην τοπική αυτοδιοίκηση, διαμορφώνοντας ένα πλαί- σιο που έχει περιγραφεί ως «αστική επιχειρηματικό- τητα» (Harvey 1989). Στο νέο τοπίο της κρίσης, η εκμε- τάλλευση της αστικής γης δημιουργεί –για άλλη μία φορά– νέες ευκαιρίες για το υπερσυσσωρευμένο διεθνές κεφάλαιο (Χάρβεϊ 2007, Χάρβεϊ 2011). Το νέο αναπτυ- ξιακό μοντέλο που προωθείται δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην ιδιωτικοποίηση της ακίνητης περιουσίας του δη- μοσίου, των δημόσιων υπηρεσιών και της κοινωνικής κατοικίας (Harvey 2007, Cumbers 2012), καθώς και στην κατασκευή μεγάλης κλίμακας έργων αστικής ανά- πτυξης τα οποία επιβάλλουν, επεκτείνουν και καθιερώ- νουν εμπορευματοποιημένες μορφές κοινωνικής ζωής

(Brenner κ.ά. 2010) και μαζί προωθούν κατά παρέκκλιση ρυθμίσεις που παρακάμπτουν θεσμοθετημένους σχεδια- σμούς και πολιτικές για τις πόλεις (Swyngedouw κ.ά. 2002). Αυτές οι πολιτικές επιλογές αποτελούν τμήμα μίας ευρύτερης ατζέντας για την αστική ανάπτυξη που παρουσιάζεται ως «η λύση» στην οικονομική κρίση, παρά το γεγονός ότι σε περιπτώσεις όπως η Ισπανία και η Ιρλανδία αντίστοιχες επιλογές έχουν αποτελέσει βασι- κές αιτίες της τρέχουσας κρίσης (Χάρβεϊ 2013).

Στο παρόν άρθρο γίνεται μια προσπάθεια διερεύνησης του μετασχηματισμού των διαδικασιών αστικής ανάπτυξης στην Ελλάδα και την Ισπανία στη συγκυρία της τρέχουσας κρίσης, μέσα από την ανάλυση δύο μεγάλης κλίμακας έργων: της ανάπτυξης του Port Vell (του Παλιού Λιμανιού) στη Βαρκελώνη και του πρώην αεροδρομίου του Ελληνικού στην Αθήνα. Ειδικότερα, εξετάζονται οι μεταβολές στις δομές εξουσίας και στο θεσμικό πλαίσιο, καθώς και η κυρίαρχη ρητορική που υποστηρίζει την προώθηση των δύο έργων. Επίσης, διερευνώνται οι συνέχειες και οι τομές στις διαδικασίες και στις μορφές αστικής ανάπτυξης πριν και μετά το ξέσπασμα της κρίσης, καθώς και οι συνακόλουθες, υφιστάμενες ή αναμενόμενες, κοινωνικές και περιβαλλοντικές επιπτώσεις των έργων.

Βασική υπόθεση εργασίας που διατρέχει το άρθρο είναι ότι η κρίση στην Ισπανία και την Ελλάδα, άμεσα συναρτημένη με την παγκόσμια κρίση του καπιταλιστικού συστήματος, αποτελεί το όχημα για την εδραίωση νεοφιλελεύθερων διαρθρωτικών αλλαγών στον αστικό χώρο και κατ’ επέκταση για την επιβολή της θεσμικής

«εμβάθυνσης του νεοφιλελευθερισμού» (Brenner κ.ά. 2011). Η συγκριτική προσέγγιση που υιοθετείται βασί- ζεται στην παραδοχή ότι τα νεοφιλελεύθερα διαρθρω- τικά προγράμματα λαμβάνουν πολλές διαφορετικές μορ- φές «καθώς εισάγονται πάντα σε ένα συγκεκριμένο πο- λιτικοθεσμικό πλαίσιο που έχει διαμορφωθεί σε μεγάλο βαθμό μέσα από παλιότερες θεσμικές ρυθμίσεις, θεσμο- ποιημένες πρακτικές και πολιτικούς συμβιβασμούς» (Brenner και Theodore 2002: 14). Με αυτή την έννοια, επιδιώκεται η αναγνώριση ομοιοτήτων και διαφορών με- ταξύ της ισπανικής και της ελληνικής περίπτωσης, προ- κειμένου να φωτιστούν όψεις του κυρίαρχου μοντέλου νεοφιλελεύθερης αστικής ανάπτυξης που προωθείται στη συγκυρία της σημερινής κρίσης.

  • Η περίπτωση του Port Vell στη Βαρκελώνη


  • Η κτηματομεσιτική/χρηματοοικονομική εξειδίκευση στην Ισπανία

Από την κρίση του ’73 και την ένταξη της Ισπανίας στην ΕΕ το 1986, που οδήγησαν στην κατάρρευση της ισπανικής βιομηχανίας και γεωργίας, η εθνική οικονομία της χώρας στηρίχθηκε στον κτηματομεσιτικό και χρηματοπιστωτικό τομέα, καθώς και στον τουρισμό του τύπου

«ήλιος και θάλασσα» που είχε έναν κομβικό ρόλο από την εποχή του Φράνκο. Οι πόροι από τα «Διαρθρωτικά Ταμεία» κατευθύνθηκαν σε μεγάλες υποδομές που μεγέθυναν τον κατασκευαστικό τομέα. Σε αυτό το πλαίσιο, μία πρώτη «φούσκα ακινήτων» σημειώνεται μεταξύ 1985 και 1995, που έσκασε όταν τα χρέη και το μεγάλο ξένο έλλειμμα διορθώθηκε με τρεις διαδοχικές υποτιμήσεις της πεσέτας και ένα σημαντικό διαρθρωτικό πρόγραμμα.

Στη νέα φούσκα που εκδηλώθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 2000 οδήγησαν, πρώτον, η θεσμική και χρηματοδοτική υποστήριξη του κράτους στην κατασκευή κατοικιών και υποδομών και, δεύτερον, η κυριαρχία του χρηματοπιστωτικού τομέα στην παγκόσμια οικονομία που, μέσα από την τιτλοποίηση στεγαστικών δανείων, βρήκε ένα νέο πεδίο επενδύσεων και κερδοσκοπίας (Observatorio Metropolitano 2010).

Ο ρόλος των δημόσιων αρχών

Το 1998 ο νόμος για «πλήρη αστικοποίηση» («todo ur- banizable») άνοιξε τις πόρτες για μαζικές αλλαγές στις χρήσεις γης και έδωσε τη δυνατότητα δόμησης παντού. Τα δημοτικά συμβούλια και οι περιφερειακές διοικήσεις ανακάλυψαν στην αγορά ακινήτων μία σημαντική πηγή εσόδων, αφενός χάρη στις αυξημένες πωλήσεις και τις αυξήσεις στις τιμές της γης, αφετέρου χάρη στις οικο- δομικές άδειες και τους φόρους στην κατοικία, σε ση- μείο πλήρους εξάρτησης από την αστική ανάπτυξη. Έτσι, στο πλαίσιο της «αστικής επιχειρηματικότητας» (Harvey 1989), οι δημόσιες αυτές αρχές διαχειρίστηκαν το χώρο και ιδιαίτερα τις πόλεις σαν επιχειρήσεις που μπορούν να παράξουν εισοδήματα μέσα από τον τομέα των ακινήτων. Βασική πηγή χρηματοδότησης και επο- πτείας των σχετικών έργων ήταν οι «περιφερειακές δη- μόσιες τράπεζες» (cajas de ahorros). Εκτεταμένες αστι- κές επεκτάσεις σχεδιάστηκαν σε πόλεις και οικισμούς και παράλληλα κατασκευάστηκαν υποδομές χωρίς καμία

τεκμηρίωση για τη σκοπιμότητά τους (αεροδρόμια, σι- δηρόδρομοι υψηλών ταχυτήτων). Ταυτόχρονα, κατασκευάστηκαν πολλά εμβληματικά κτίρια σε διάφορα μέρη για την προσέλκυση τουριστών και επενδύσεων, συχνά άμεσα συναρτημένα με μεγάλες διοργανώσεις κάθε είδους (αθλητικοί αγώνες, επιχειρηματικά συνέ- δρια, καλλιτεχνικές εκθέσεις, κ.λπ.), σύμφωνα με τις κυρίαρχες θεωρίες για το city branding και τη «δημιουργική πόλη» (Landry 2008). Το μοντέλο ανάπτυξης ακινήτων που υιοθετήθηκε στο πλαίσιο του ανταγωνισμού μεταξύ πόλεων και περιφερειών της Ισπανίας (χαρακτηριστικό στοιχείο του νεοφιλελεύθερου «spatial fix», αλλά ευνοημένο από τις διοικητικές δομές) έδωσε τη δυνατότητα στην τοπική αυτοδιοίκηση, κυρίως σε επίπεδο Περιφέρειας, να εκπονεί τα δικά της πολεοδομικά σχέδια και να προγραμματίζει τα δικά της δημόσια έργα, τα εμβληματικά κτίρια και τις μεγάλες διοργανώσεις (Harvey 1981, Sassen 2001). Σε αυτή τη «μηχανή ανάπτυξης» (Molotch και Logan 1987) και το ελλειμματικό σε δη- μοκρατία καθεστώς (Rodriguez 2013) βρίσκονται οι ρίζες διαμόρφωσης του πελατειακού συστήματος και επέκτασης της διαφθοράς, που αποτέλεσαν εξάλλου βα- σικά χαρακτηριστικά της φούσκας.

Η κυριαρχία του χρηματοπιστωτικού συστήματος, το ευρώ και ο «παράγοντας πλουτισμού

Είναι ευρέως γνωστός ο ρόλος του χρηματοπιστωτικού συστήματος στην ανάπτυξη της φούσκας των ακινήτων και των στεγαστικών δανείων στην Ισπανία, αλλά και στις ΗΠΑ και την Ιρλανδία. Η τιτλοποίηση των δανείων και οι συναφείς αγορές άνοιξαν μία γιγαντιαία επιχεί- ρηση συρροής τεράστιων επενδυτικών κεφαλαίων στον τομέα των ακινήτων (Brenner 2002, 2006). Στην ισπα- νική περίπτωση, η ένταξη στο ευρώ αύξησε την «εμπι- στοσύνη», υποχρέωσε τη διατήρηση χαμηλών επιτοκίων και περιόρισε τις πιθανότητες για πάγωμα της οικονο- μίας, ενώ παράλληλα οι ευρωπαϊκές και οι διεθνείς τρά- πεζες κατηύθυναν τεράστια κεφάλαια στη χρηματοδό- τηση της κατοικίας και των υποδομών. Μέσα από τον αυξανόμενο δανεισμό και τη διαρκή άνοδο στις τιμές των κατοικιών, η αύξηση του οικογενειακού πλούτου επέτρεψε τη σύναψη περισσότερων δανείων, διαμορφώ- νοντας έναν «παράγοντα πλουτισμού» σε όλη τη χώρα, διατηρώντας έτσι σε υψηλά επίπεδα τη ζήτηση και δια- μορφώνοντας τέτοια μακροοικονομικά μεγέθη ώστε οι

διεθνείς οίκοι αξιολόγησης να μιλάνε για «ισπανικό θαύμα». Οι οίκοι αυτοί και τα δάνεια, ακρογωνιαίοι λίθοι της φούσκας, μπήκαν στην αγορά κάτω από συνθήκες υψηλού ρίσκου και συχνά μέσα από παράνομες διαδρομές, όπως αποφάνθηκε πρόσφατα το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο. Με τη μείωση της άφθονης και φθηνής διεθνούς ρευστότητας λόγω της έναρξης της παγκόσμιας κρίσης στις ΗΠΑ το 2008, κατέρρευσε και η ισπανική κερδοσκοπική πυραμίδα (Observatorio Metropolitano 2010).

Η παράλυση του χρηματοπιστωτικού και κατασκευαστικού τομέα οδήγησε σε στασιμότητα την εθνική οικονομία, ακριβώς εξαιτίας της εξειδίκευσης της χώρας στην «αξιοποίηση ακινήτων και τις χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες» σε ευρωπαϊκό αλλά και παγκόσμιο επίπεδο. Η πτώση της ζήτησης και η έλλειψη ρευστότητας επηρέασαν όλους του τομείς της οικονομίας και προκάλεσαν απολύσεις εκατομμυρίων εργαζομένων. Τελικά, μέσα σε ένα φαύλο κύκλο, η ζήτηση σημείωσε ακόμα μεγαλύτερη μείωση. Σε αυτό το πλαίσιο της οικονομι- κής στασιμότητας, η διάσωση των κρατικών και ιδιωτι- κών τραπεζών προκάλεσε άνοδο του δημόσιου χρέους, το οποίο ήταν κάτω από το μέσο όρο της ΕΕ πριν το ξέ- σπασμα της κρίσης. Η απουσία ευρωπαϊκών πολιτικών για τον έλεγχο της κερδοσκοπίας πάνω στο δημόσιο χρέος αναστάτωσε τη ροή των κρατικών χρηματοδοτή- σεων. Τα αιτήματα της ΕΕ και της τρόικας για λιτότητα οδήγησαν σε επιλογές κάλυψης του αυξανόμενου δημό- σιου ελλείμματος, με τίμημα τα κοινωνικά δικαιώματα ενός πληθυσμού που βρίσκεται ήδη σε πολύ δεινή κατά- σταση λόγω της ανεργίας και των πλειστηριασμών των κατοικιών.

Στον αστικό χώρο η παράλυση είναι σχεδόν πλήρης: χιλιάδες άδεια σπίτια και πλήθος ημιτελών έργων «δια- φήμισης» είναι η πραγματική κατάσταση στη χώρα. Τα αναπτυξιακά σχέδια των περιφερειακών αρχών έχουν σταματήσει και μόνο λίγα δημόσια έργα συνεχίζουν να υλοποιούνται. Άδεια τρένα, υποχρησιμοποιημένες υπερ- ταχείες και κλειστά αεροδρόμια συμπληρώνουν τη ση- μερινή εικόνα. Σε ένα πλαίσιο πλήρους έλλειψης μεσο- πρόθεσμου και μακροπρόθεσμου σχεδιασμού και πολι- τικών για την οικονομική ανασυγκρότηση, καθώς και απουσίας δημόσιων πόρων, οι συμμαχίες που προκύ- πτουν με τους ιδιώτες επενδυτές δίνουν συνέχεια σε ένα μοντέλο ανάπτυξης που στηρίζεται στον τουρισμό και την κτηματαγορά. Σε αυτές τις συνθήκες, οι δημόσιες αρχές χαλαρώνουν ακόμα περισσότερο τις χωρικές ρυθμίσεις προκειμένου να διευκολύνουν επενδύσεις και δραστηριότητες που συνδέονται με τα κέντρα πόλης, τις μεγάλες διοργανώσεις και τα θεματικά πάρκα.

H παράλυση του αστικού χώρου και η επανάληψη δοκιμασμένων συνταγών

Οι κεντρικές περιοχές των ισπανικών πόλεων έχουν βιώσει μία δυναμική διαδικασία gentrification κατά τη διάρκεια της φούσκας, στο πλαίσιο εφαρμογής των θεωριών του city branding και των «δημιουργικών πόλεων» (που ήταν δημοφιλείς την περίοδο της οικονομικής άνθισης), όπως και μέσα από τον ανταγωνισμό των περιφερειών. Πραγματοποιήθηκαν αναπλάσεις γειτονιών που προσφέρονταν για την ανάπτυξη της αγοράς ακινήτων για κατοικία, εμπόριο και ξενώνες με αναφορά σε τουρίστες και μεσοαστικά και μεγαλοαστικά στρώματα, εκτοπίζοντας τους αρχικούς κατοίκους, συχνά μέσα από διαδικασίες gentrification (Smith 1996). Με τον κορεσμό όμως της αγοράς νεόδμητων κτιρίων, οι επενδύσεις στις κεντρικές περιοχές στράφηκαν σε πολυτελείς κατοικίες και τουριστικά διαμερίσματα.

Οι αστικές πολιτικές των μεγάλων διοργανώσεων που στόχευαν στην οικονομική αναζωογόνηση μέσω της προσέλκυσης επισκεπτών και επενδύσεων για αθλητικές διοργανώσεις (Ολυμπιακοί Αγώνες, Παγκόσμια Πρωταθλήματα) ή πολιτιστικές εκθέσεις («Ευρωπαϊκή Πολιτιστική Πρωτεύουσα», συνέδρια και θεματικές συναντήσεις) απέτυχαν να διαμορφώσουν ένα σταθερό και βιώσιμο οικονομικό μοντέλο ακριβώς εξαιτίας του εφήμερου χαρακτήρα τους και του μεγάλου κόστους για την παραγωγή καινοτομίας και θεάματος. Παρόλα αυτά, η ίδια πολιτική συνεχίζεται σήμερα, και για παράδειγμα η Μαδρίτη είναι ξανά υποψήφια για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2020, ενώ το Σανταντέρ πρόκειται να φιλοξενήσει το Παγκόσμιο Πρωτάθλημα Ιστιοπλοΐας το 2014, διοργανώσεις που απαιτούν τεράστιους πόρους για την κατασκευή των απαιτούμενων υποδομών, με αμφίβολη μελλοντική χρησιμότητα.

Η πολιτική για τα θεματικά πάρκα αποβλέπει στην προσέλκυση τουρισμού μέσα από την κατασκευή ειδι- κών ζωνών αναψυχής. Πρόκειται για πολιτιστικούς χώρους όπως το Μουσείο Guggenheim, για εγκαταστάσεις δράσης-παιχνιδιού όπως το λιμάνι της Βαρκελώνης, ή για χώρους αμιγούς αναψυχής όπως η πόλη-καζίνο Eurovegas. Μερικοί από αυτούς τους χώρους εντάχθηκαν στον αστικό ιστό, συμβάλλοντας στο gentrification συγκεκριμένων περιοχών. Η πόλη-καζίνο Eurovegas στη Μαδρίτη είναι μία εξαίρεση που ενδεχομένως να γίνει στο μέλλον ο κανόνας. Χαρακτηρίζοντας την περιοχή ως «περιοχή ειδικού περιφερειακού ενδιαφέροντος», υιοθετήθηκαν σημαντικές θεσμικές αλλαγές προκειμένου να διασφαλιστούν η επιτυχία και τα έσοδα από την επένδυση. Αυτή η «ειδική οικονομική ζώνη» δίνει περαιτέρω ώθηση στο οικονομικό μοντέλο της περιόδου της φούσκας, καθώς κατασκευάζονται υποδομές με το επιχείρημα της ενίσχυσης του περιφερειακού ανταγωνισμού, παρακάμπτοντας όμως νόμους και δικαιώματα.

Το έργο της μαρίνας Port Vell: αστικοί θύλακες στη νεοφιλελεύθερη πόλη

Τις τελευταίες δεκαετίες η Βαρκελώνη έχει χαρακτηριστεί από «πόλη υπηρεσιών» και ένα από τα βασικά κέντρα βιομηχανικής παραγωγής στη Νότια Ευρώπη έως και «παγκόσμια πόλη» με εξειδίκευση στην προσέλκυση διεθνών ροών που επηρεάζουν τον τουρισμό και τον κτηματομεσιτικό τομέα. Σε αυτή την εξειδίκευση ιδιαίτερο ρόλο έχουν παίξει τόσο οι δημόσιες πολιτικές όσο και η αστική επιχειρηματικότητα της Βαρκελώνης που, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στην πολιτιστική βιομηχανία, τις αναπλάσεις και τις μεγάλες διοργανώσεις. Οι ριζικοί μετασχηματισμοί του αστικού τοπίου και οι διαδικασίες υλοποίησής τους ανέδειξαν το μοντέλο της Βαρκελώνης που θεωρείται ένα εξαιρετικά επιτυχημένο παράδειγμα σε παγκόσμιο επίπεδο και ση- μείο αναφοράς για πολλές πόλεις (Blanco 2009, Casel- las 2006). Κεντρικός στόχος της στρατηγικής κοινωνικοοικονομικού μετασχηματισμού ήταν η αναδιαμόρφωση του θαλάσσιου μετώπου και το «άνοιγμα της Βαρκελώνης στη θάλασσα», μετατρέποντας, όπως συνέβη και με τις λαϊκές συνοικίες του ιστορικού κέντρου, έναν περιθωριακό και υποχρησιμοποιημένο αστικό χώρο, σε κόμβο της μεταβιομηχανικής ανασυγκρότησης της πόλης. Πρώτα οι Ολυμπιακοί Αγώνες και στη συνέχεια το Φόρουμ των Πολιτισμών χρησιμοποιήθηκαν για να συντονίσουν μία ιδιαίτερα φιλόδοξη επιχείρηση διεθνούς προβολής της πόλης, την ίδια στιγμή που νομιμοποίησαν εκτεταμένες διαδικασίες αναπλάσεων στο θαλάσσιο μέτωπο και παραγωγής νέων αστικών χώρων (Monclús 2003, Moreno κ.ά. 1991).

Ένας από αυτούς τους νέους αστικούς χώρους είναι το παλιό λιμάνι Port Vell της πόλης, έκτασης 550 στρ. που αναδείχθηκε μέσα στη δεκαετία του ’90 σε μία «περιοχή νέας κεντρικότητας» (Ειδικό Σχέδιο για το Port Vell, 1989), με αναφορά στο Inner Harbour της Βαλτι- μόρης και τα Docklands του Λονδίνου (Busquets 1999, Alemany 1998) (βλ. Εικόνα 1 και 2). Μαζί με τη δημιουργία ενός νέου δημόσιου χώρου και την ανάκτηση, μετά από δεκαετίες αποκλεισμού, της παραλίας ως τόπου συλλογικής κληρονομιάς, το Port Vell θεωρήθηκε προέκταση του κέντρου της πόλης. Νέες πολιτιστικές και αθλητικές εγκαταστάσεις, τουριστικά αξιοθέατα, ξενοδοχεία και κτίρια γραφείων με προορισμό τη διασκέδαση και την κατανάλωση κατασκευάστηκαν μετατρέποντάς το θαλάσσιο μέτωπο σε μία από τις πιο τουριστικές περιοχές στην πόλη. Παρά την οικονομική επιτυχία, η ακραία εμπορευματοποίησή της περιοχής έχει γίνει επίκεντρο σκληρής κριτικής και διαμάχης (Magrinya και Maza 2005, Monclús 2003, Font 1996).

Στο πλαίσιο της κρίσης και με την ανάληψη της τοπικής αυτοδιοίκησης από μία νέα αρχή, μετά από δεκαετίες διοίκησης από μία αριστερή συμμαχία, το θαλάσ-

Εικόνα 1: Αεροφωτογραφία του Port Vell (Πηγή: Port 2000)

σιο μέτωπο αναδείχθηκε και πάλι σε σημαντικό πεδίο σχεδιασμών για την ενίσχυση των ανταγωνιστικών πλε- ονεκτημάτων της Βαρκελώνης και της εξειδίκευσής της στον τουρισμό και την αξιοποίηση των ακινήτων, πάνω στο σενάριο της ενδεχόμενης μελλοντικής ζήτησης για πολυτελείς χώρους και υπηρεσίες.

Το 2011, η εταιρεία υψηλού ρίσκου Salamanca In- vestment, με έδρα το Λονδίνο, αγόρασε τα δικαιώματα εκμετάλλευσης του Port Vell μέσω της διαδικασίας πα- ραχώρησης. Η εταιρεία προγραμμάτισε να επενδύσει πε- ρισσότερα από 30 εκατ. ευρώ για τη μετατροπή της υφι- στάμενης μαρίνας από χώρο ελλιμενισμού μικρών και μεσαίων σκαφών 10μ. έως 30μ., στην «πρώτη μαρίνα της Μεσογείου» για τον ελλιμενισμό μεγάλων υπερπο- λυτελών σκαφών, για την οποία μάλιστα προβάλλεται ως σοβαρό πλεονέκτημα η εγγύτητα στις «καλύτερες αστικές παραλίες του κόσμου» που υποστηρίζεται ότι υπερισχύουν παραλιών όπως η Copacabana στο Ρίο ντε Τζανέιρο. Το έργο περιλαμβάνει την αναμόρφωση των υποδομών προκειμένου να εξυπηρετεί σκάφη μέχρι και 170μ. μήκος, τη δημιουργία μίας ζώνης υψηλής ασφά- λειας που οριοθετείται για την εξασφάλιση ιδιωτικότη- τας, καθώς και την κατασκευή νέων υποδομών που προ- σφέρουν υπηρεσίες εξαιρετικής ποιότητας ανταποκρι- νόμενες σε πολυτελείς προδιαγραφές τις οποίες η υφι- στάμενη μαρίνα δεν πληροί (βλ. Εικόνα 3 και 4). Στόχος είναι να καλυφθεί η πιθανή ζήτηση για «ελλιμενισμό με- γάλων σκαφών» της παγκόσμιας οικονομικής ελίτ, μία

«αναπτυσσόμενη επιχείρηση» που απευθύνεται σε μια πολύ ξεχωριστή ομάδα. Ο Martin Bellamy, πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος του επενδυτικού ομίλου, συνοψί- ζει σε μια παρουσίαση ότι: «…τα σκάφη γίνονται όλο και μεγαλύτερα, όλο και πιο λαμπερά και χρειάζονται ένα σπίτι και εμείς θέλουμε να τους παρέχουμε ένα κα- τάλληλο σπίτι», καθιστώντας έτσι τη Βαρκελώνη αντα- γωνιστική απέναντι σε άλλα μέρη της Μεσογείου (Ma- rina Port Vell, 2011).

Το έργο, που σύμφωνα με εκτιμήσεις των επενδυτών αναμένεται να δημιουργήσει περίπου 400 θέσεις εργα- σίας και να φέρνει περισσότερα από 100 εκατ. ευρώ ετη- σίως στην πόλη, είχε την άνευ όρων υποστήριξη των Λι- μενικών Αρχών της Βαρκελώνης (Port de Barcelona) και του Δημοτικού Συμβουλίου της πόλης, το οποίο ενέκρινε την τροποποίηση της άδειας για τη «Marina Port Vell» και τη διεύρυνση των επιφανειών της μαρίνας και επέ- κτεινε τη σύμβαση παραχώρησης στην εταιρεία Sala- manca Investments έως το έτος 2036, έτσι ώστε να μπο-

ρέσει να αποσβήσει την επένδυση. Από την αρχή, το έργο προβλήθηκε από τους τοπικούς φορείς ως μία κίνηση στρατηγικής σημασίας για την οικονομική ανάπτυξη της πόλης, ανοίγοντας νέες ευκαιρίες επιχειρηματικής δραστηριότητας στον «πολυτελή τουρισμό».

Ο τρίτος αντιδήμαρχος και υπεύθυνος για τα θέματα πολεοδομικού σχεδιασμού στη Βαρκελώνη Antoni Vives επισκέφθηκε το 2012 το «Monaco Yacht Show» για να παρουσιάσει το έργο σε πιθανούς επενδυτές, λειτουρ- γώντας σαν διαφημιστής ιδιωτικής επιχείρησης: «…μπο- ρούμε να στοιχηματίσουμε ό,τι θέλετε, εάν ψάχνετε για ένα μέρος που συνυπάρχουν ο πλούτος του πολιτισμού και ο πολιτισμός του πλούτου. Θα είναι πολύ δύσκολο. Και αν θέλετε να συμμετέχετε στην ιδέα ενός σύγχρο- νου λιμανιού στην πόλη, στην ιδέα ενός λιμανιού μέσα στην πόλη, στην καρδιά της πόλης, όχι πλάι, όχι κοντά, όχι μερικά χιλιόμετρα από την πόλη, αλλά ένα λιμάνι στην καρδιά της πόλης… το μόνο μέρος που μπορείς να το έχεις είναι στη Βαρκελώνη» (Marina Port Vell, 2013). Η πρακτική αυτή σηματοδοτεί μία μετακίνηση προς ένα μοντέλο αστικής αναγέννησης που κατευθύνεται από τον ιδιωτικό τομέα αλλά υποστηρίζεται (αναγκαστικά) από το κράτος

Η τροποποίηση του πολεοδομικού σχεδίου (Ειδικό Σχέδιο του Port Vell) εγκρίθηκε τελικά τον Ιανουάριο του 2013, με διευκολύνσεις για την αλλαγή των χρήσεων γης και με αυξήσεις στη δόμηση, περιορίζοντας έτσι το ρόλο του πολεοδομικού σχεδιασμού στη διευκόλυνση των ιδιωτικών επενδύσεων. Το πρώτο σχέδιο του έργου, πριν βγει στη διαβούλευση, στηριζόταν αποκλειστικά σε μία μελέτη marketing «για την ανάλυση των υποδομών που προσφέρουν ανταγωνιστικές μαρίνες πρώτης κατη- γορίας που αυτή τη στιγμή αποτελούν σημείο αναφοράς ως προς την ποιότητα των προσφερόμενων υπηρεσιών και ανέσεων», χωρίς να υπάρχει παράλληλα καμία ανά- λυση κοινωνικών στοιχείων, καμία πρόβλεψη για τις πε- ριβαλλοντικές επιπτώσεις (παρότι αποθηκεύονται επι- κίνδυνα απόβλητα) και καμία αναφορά στο ισχύον πο- λεοδομικό πλαίσιο.

Παράλληλα, η πλήρης αδιαφάνεια και η αδυναμία απόδοσης ευθυνών κατά τη διαδικασία σχεδιασμού του έργου έχει βρεθεί στο επίκεντρο κοινωνικών αγώνων από διάφορες ομάδες και κατοίκους των γειτονιών κοντά στο λιμάνι, οι οποίοι καταγγέλλουν ότι το έργο παρου- σιάστηκε στους εκπροσώπους της βιομηχανίας πολυτε- λών σκαφών στο «Monaco Yacht Show» πριν να πα- ρουσιαστεί στους κατοίκους της Βαρκελώνης. Παρά τα επίμονα αιτήματα προς τις λιμενικές και τις δημοτικές αρχές για πληροφόρηση, το έργο ξεκίνησε χωρίς καμία δημόσια ενημέρωση. Μάλιστα, η εταιρεία Salamanca In- vestments δημοσίευσε στην ιστοσελίδα της χρονοδιά- γραμμα για την ολοκλήρωση των έργων, παρότι οι διοι- κητικές διαδικασίες ήταν σε πολύ αρχικό στάδιο και δεν υπήρχε επίσημη έγκριση από τις αρχές.

Το έργο, βασισμένο σε αναπτυξιακές επιλογές του ιδιωτικού τομέα, στην καταστρατήγηση του χωρικού σχεδιασμού, στην παράκαμψη των συμμετοχικών διαδι- κασιών και την έλλειψη ενός συστήματος κατανομής ευ- θυνών, δέχτηκε τεράστια αμφισβήτηση. Κάτοικοι από τις γύρω λαϊκές γειτονιές εξέφρασαν την αντίθεσή τους στη δημιουργία μίας μαρίνας για μεγάλα σκάφη, που θα δίνει προτεραιότητα στα ιδιωτικά συμφέροντα, θα ιδιω- τικοποιήσει ένα κεντρικό κομμάτι του λιμανιού της πόλης (Muelle de España) και θα καταργεί ένα δημόσιο χώρο που άνοιξε τη δεκαετία του ’90. Τα σχέδια για τη μαρίνα αναμένεται να συμβάλουν στην αποσύνδεση του αστικού ιστού της παλιάς πόλης (Ciutat Vella) από το θα-

λάσσιο μέτωπο, εξαιτίας της δημιουργίας ενός οπτικού ορίου που διαμορφώνεται από τα νέα κτίρια, τα μεγάλου μεγέθους σκάφη (όσο τριώροφα κτίρια) και τις περι- φράξεις. Οι κάτοικοι της περιοχής υπερασπίζονται από τη μία το δημόσιο χαρακτήρα του λιμανιού, ενός κομβι- κού αστικού χώρου που αποτελεί κομμάτι του ιστορικού κέντρου και τόπο αναψυχής των κατοίκων της πόλης, και από την άλλη το δημόσιο χαρακτήρα του θαλάσσιου μετώπου, που ανήκει σε όλους και η πρόσβαση σε αυτόν πρέπει να εξασφαλιστεί ως στοιχείο της ναυτικής κουλ- τούρας, της τοπικής ιστορίας και της κοινωνικής κληρο- νομιάς (βλ. Εικόνα 5).

Εικόνα 5: Εκδήλωση διαμαρτυρίας στους σχεδιασμούς για το Port Vell (Πηγή: Plataforma Defensem el Port Vell)

Θεσμικό καθεστώς για το Λιμάνι: αυτονομία και εξαίρεση

Τα λιμάνια είναι αυτοτελείς ενότητες από θεσμική, οι- κονομική και χωρική άποψη και βρίσκονται υπό τη δια- χείριση δομών που δε συνδέονται με την τοπική αυτοδι- οίκηση (Λιμενική Αρχή, Κρατική Υπηρεσία Οριοθέτη- σης των ακτών, Capitanía Marítima, Διοίκηση υπηρε- σιών υγείας και τελωνείων). Οι λιμενικές αρχές έχουν διευρυμένες αρμοδιότητες σε σχέση με τον σχεδιασμό και την ανάπτυξη της γης και είναι υπεύθυνες για την εκπόνηση κατευθυντήριων σχεδίων και την υλοποίηση των έργων στις περιοχές αρμοδιότητάς τους. Στην περί- πτωση της Βαρκελώνης, ο Αυτόνομος Λιμένας της Βαρ- κελώνης συγκρότησε το «Συμβούλιο για τον Πολεοδο- μικό Σχεδιασμό του Λιμένα 2000» για την εκτέλεση, λει- τουργία και διαχείριση των αναπλάσεων του Port Vell, στο οποίο συμμετέχουν εκπρόσωποι του δήμου. Επομέ- νως, οι λιμενικές αρχές έχουν εξελιχθεί σε μια σημαντική δύναμη στην πόλη που, σε αντίθεση με άλλες δημόσιες αρχές, δεν υπόκεινται στον έλεγχο των πολιτών εφόσον δεν εκλέγονται από αυτούς, αλλά διορίζονται από τα πολιτικά κόμματα, κάτι που ενισχύει την επιρροή των ιδιω- τικών συμφερόντων στα ζητήματα της πόλης.

Από τη μια πλευρά, οι λιμενικές αρχές, υπό την επί- δραση των πολιτικών της Παγκόσμιας Τράπεζας (World Bank Port Reform Toolkit), παύουν να λαμβάνουν χρη- ματοδότηση από δημόσιους πόρους και πρέπει να καλύ- πτουν τις υποχρεώσεις τους από την είσπραξη τελών. Σύμφωνα με τον Joan Alemany, τον «επίσημο» ιστοριο- γράφο του λιμανιού της Βαρκελώνης: «ο μεγάλος όγκος των επενδύσεων που απαιτούν τα νέα εμπορικά λιμάνια οδήγησε πολλές λιμενικές αρχές να εκμεταλλευτούν το κτηματομεσιτικό και τουριστικό δυναμικό που διαθέτουν τα ιστορικά λιμάνια» (Alemany 2013). Από την άλλη, το λιμάνι υπόκειται σε ίδιο καθεστώς, το Νόμο για τα Λι- μάνια (Ν. 27/1992, τροποποιημένο με τον Ν. 62/1997), πολύ πιο ελαστικό σε θέματα πολεοδομικού σχεδιασμού και περιβαλλοντικής προστασίας από το «Νόμο για τις Ακτές» (Ley de Costas) που διασφαλίζει η δημόσια χρήση των ακτών, περιορίζοντας τις δυνατότητες δόμη- σης. Ο Νόμος για τα Λιμάνια έχει χρησιμοποιηθεί ως νο- μική λύση, μεταξύ άλλων, για την κατασκευή ξενοδο- χείων στον αιγιαλό, καθώς η ελάχιστη απόσταση από τη γραμμή αιγιαλού μειώνεται από τα 100μ. στα 20μ. «με την προϋπόθεση ότι οι νέες κατασκευές παρέχουν υπη- ρεσίες για την εξυπηρέτηση του λιμανιού». Με ειδικές ρυθμίσεις η Αρχή Λιμένος της Βαρκελώνης διεκπεραί- ωσε την κατασκευή σε έκταση που θεωρείται δημόσιο ακίνητο ακριβώς δίπλα στη θάλασσα ενός πολυτελούς ξενοδοχείου, ενός από τους ψηλότερους ουρανοξύστες της Βαρκελώνης (Hotel W), παρουσιάζοντάς το ως «εξο- πλισμό» του λιμανιού.

Όλα αυτά τα στοιχεία συνέβαλαν ώστε ένα από τα βασικά αιτήματα της συμμαχίας των γειτόνων, των κοι- νωνικών κινημάτων και των περιβαλλοντικών οργανώ- σεων που συγκρότησαν μία πλατφόρμα (Plataforma de- fensem el Port Vell) να είναι η απόδοση της διαχείρισης και του ελέγχου του λιμανιού στις δημοτικές αρχές και τους κατοίκους, αντί για τις λιμενικές αρχές που προω- θούν ένα νεοφιλελεύθερο μοντέλο διαχείρισης της δη- μόσιας περιουσίας.

«Σχέδια χρήσεων γης» ή η απορρύθμιση των πολεοδομι- κών περιορισμών

Το έργο της μαρίνας Port Vell, όπως άλλωστε φαίνεται ότι θα συμβαίνει στο εξής και σε άλλα μεγάλα έργα στην Ισπανία, δεν στηρίζεται σε μεγάλες δημόσιες επενδύσεις σε συνεργασία με τις ολιγαρχίες του ιδιωτικού τομέα, όπως συνηθιζόταν στην περίπτωση των μεγάλων έργων υποδομής την περίοδο της άνθισης της κτηματαγοράς, αλλά στην εκποίηση κοινών πόρων σε ιδιώτες επενδυτές και τελικά στην προσφορά τους σε κοινωνικές ομάδες με μεγάλη καταναλωτική δύναμη. Παρόλο που φαίνεται ότι τα έργα δεν έχουν κάποιο κόστος για το δημόσιο, στην πράξη πρόκειται για μία κατάσταση ακραίας εκμετάλλευσης δημόσιας γης και ιδιωτικοποίησης του δημόσιου χώρου. Από την άλλη, η τροπή αυτή οδήγησε στην αύξηση της ελκυστικότητας για τους επενδυτές μέσα από τη μείωση των απαιτήσεων, του δημόσιου ελέγχου και των ανελαστικών ρυθμίσεων και την άρση σχεδιαστικών περιορισμών που αποτρέπουν την αστική μεγέθυνση.

Υπό αυτό το πρίσμα, πρέπει να προσεγγίσουμε τις τε- λευταίες τροποποιήσεις του «Σχεδίου χρήσεων γης» (Plan de usos), ενός εργαλείου για τη ρύθμιση της οικο- νομικής και εμπορικής δραστηριότητας που υιοθετήθηκε από την τελευταία αριστερή δημοτική αρχή και το οποίο απέτρεπε την εγκατάσταση νέων ξενοδοχείων και κα- τοικιών στο ιστορικό κέντρο της πόλης. Δεδομένου ότι το ιστορικό κέντρο συγκεντρώνει περισσότερα από τα μισά ξενοδοχεία της Βαρκελώνης, παρότι αντιστοιχεί στο 4,5% της έκτασής της και σε 6,8% του πληθυσμού της, βασικός στόχος του σχεδίου αυτού ήταν η αποφυγή του κορεσμού μιας περιοχής που βρισκόταν στο όριο της κατάρρευσης. Στο πλαίσιο αυτό, οι σύλλογοι γειτονιάς έχουν ασκήσει σκληρή κριτική στο άνοιγμα της περιοχής σε νέες τουριστικές χρήσεις που θα επιβαρύνουν τους κατοίκους και το οποίο συνδέεται άμεσα και με τις εξε- λίξεις στο Port Vell.

Ταυτόχρονα και ακολουθώντας την ίδια διαδικασία απορρύθμισης, η τοπική αυτοδιοίκηση αίρει το καθε- στώς προστασίας ορισμένων κτιρίων ιδιαίτερης ιστορι- κής και πολιτιστικής αξίας που βρίσκονται στο άμεσο περιβάλλον της μαρίνας, επιτρέποντας την κατασκευή νέων ξενοδοχείων. Όπως έχει καταγγελθεί από τοπικούς συλλόγους, αυτό μπορεί να σημαίνει ότι ορισμένα κτίρια που αυτή τη στιγμή είναι δημόσια, όπως η ναυτική σχολή ή το Παλάτι της Θάλασσας (Palau de Mar), θα κα- ταλήξουν ως ξενοδοχεία.

Η περίπτωση του πρώην αεροδρομίου του Ελληνικού

  • Ο ρόλος του σχεδιασμού και η χωρική ανάπτυξη: πρόσφατοι μετασχηματισμοί

Την περίοδο ακριβώς πριν από το ξέσπασμα της κρίσης, η Ελλάδα βρισκόταν σε μια «μεταβατική» φάση σε ό,τι αφορούσε τις διαδικασίες αστικής ανάπτυξης, η οποία σηματοδοτούσε μια στροφή από το μέχρι τότε κυρίαρχο μεταπολεμικό αναπτυξιακό πρότυπο. Το μεταπολεμικό αυτό πρότυπο, που έχει περιγραφεί ως «απόκλιση» σε σχέση με το κυρίαρχο δυτικοευρωπαϊκό, χαρακτηριζό- ταν από τρία κυρίως βασικά στοιχεία: α) τον σημαντικό ρόλο που διαδραμάτιζε ο τομέας των κατασκευών στην ελληνική οικονομία, β) την περιορισμένη κρατική πα- ρέμβαση στις διαδικασίες παραγωγής του χώρου και ιδι- αίτερα στον τομέα της κατοικίας, ο οποίος αναπτύχθηκε κατεξοχήν από τον ιδιωτικό τομέα, συχνά μέσα από άτυ- πες, αυθαίρετες ή παράνομες διαδικασίες, και γ) τη μικρή ιδιοκτησία γης και το μικρό κατασκευαστικό κε- φάλαιο, άμεσα συνδεδεμένα με τον κατακερματισμό της γης και τα υψηλά ποσοστά ιδιωτικής ιδιοκτησίας. Ο ρόλος του σχεδιασμού στη διαδικασία χωρικής ανάπτυ- ξης ήταν σχετικά περιορισμένος, καθώς αφορούσε κυ- ρίως στην –πλημμελή σε πολλές περιπτώσεις– εφαρμογή πολεοδομικών σχεδίων σε δομημένες περιοχές των πό- λεων, ενισχύοντας έτσι την απρογραμμάτιστη –και συχνά αυθαίρετη– διάχυση οικιστικών και παραγωγικών δραστηριοτήτων στον περιαστικό και εξωαστικό χώρο βάσει του καθεστώτος της εκτός σχεδίου δόμησης. Οι δυνατότητες πρόσβασης σε ιδιόκτητη κατοικία για τα χαμηλά και μεσαία στρώματα, μέσα από νόμιμες ή άτυ- πες πρακτικές, σε συνδυασμό με τις δυνατότητες κάρ- πωσης γαιοπρόσοδου και παραγόμενων υπεραξιών από την αξιοποίηση των ιδιοκτησιών τους (Mantouvalou 1980, Μαντουβάλου και Μαυρίδου 1993, Βαΐου κ.ά. 2000, Μαντουβάλου και Μπαλλά 2004) διαμόρφωσαν τις συνθήκες για μία ευρεία κοινωνική συναίνεση γύρω από την απουσία ή την ευκαιριακή εφαρμογή του χωρι- κού σχεδιασμού και, κατ’ επέκταση, γύρω από το άρρητο περιεχόμενο του δημόσιου συμφέροντος.

Τη δεκαετία του ’90 σημειώνεται μία σημαντική στροφή τόσο σε σχέση με τις διαδικασίες ανάπτυξης της γης, όσο και ως προς το κυρίαρχο αναπτυξιακό πρότυπο (Mantouvalou και Patrikios 2008, Ζήφου κ.ά. 2011, Balla κ.ά. 2008) που έχει τα ακόλουθα χαρακτηριστικά. Σε ένα πρώτο επίπεδο, η αναγκαιότητα αντιμετώπισης των σημαντικών συγκρούσεων χρήσεων γης και των προβλημάτων περιβαλλοντικής υποβάθμισης επέβαλε την ενίσχυση του χωρικού σχεδιασμού στη διαδικασία αστικοποίησης, μια δραστηριότητα που παραμένει στην αρμοδιότητα της κεντρικής εξουσίας. Το αίτημα αυτό ικανοποιήθηκε με την υιοθέτηση νέας νομοθεσίας για τη θεσμοθέτηση ενός ολοκληρωμένου συστήματος χωρικού σχεδιασμού με προσανατολισμό στην «αειφόρο ανάπτυξη». Σε δεύτερο επίπεδο, καταγράφεται η ανα- διάρθρωση του κατασκευαστικού και κτηματομεσιτικού κλάδου (Balla κ.ά. 2008), σε άμεση σύνδεση τόσο με την κατασκευή μεγάλων έργων υποδομής μέσα από κοινοτική χρηματοδότηση και την εισαγωγή νέων μηχανι- σμών υλοποίησης, όπως οι ΣΔΙΤ, όσο και την οργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004. Ταυτόχρονα, η ανά- πτυξη νέων μορφών εμπορίου, τουρισμού και μεταποίη- σης, συνδυάζεται με την ταχύτατη ανάπτυξη της αγοράς κατοικίας, χάρη στην αύξηση του αριθμού των ενυπό- θηκων τραπεζικών δανείων και στη συνακόλουθη άνοδο των τιμών, με τους μικρούς και μεσαίους εργολάβους να αποτελούν τους βασικούς συντελεστές στη διαδικασία παραγωγής κατοικίας, την ίδια στιγμή που οι μεγάλες εταιρείες επικεντρώνονται στην παραγωγή τουριστικών και εμπορικών συγκροτημάτων.

Παρά το γεγονός ότι δεν ολοκληρώθηκε ποτέ το προ- βλεπόμενο σύστημα χωρικού σχεδιασμού, η κινητικό- τητα που σημειώθηκε σε σχέση με τη θεσμοθέτηση χω- ροταξικών σχεδίων αμέσως μετά τους Ολυμπιακούς Αγώνες αναβάθμισε σε σημαντικό βαθμό το ρόλο που διαδραμάτιζε μέχρι τότε ο χωρικός σχεδιασμός. Ωστόσο, τα σχέδια αυτά αποτέλεσαν το όχημα ώστε να ξεπερα- στούν τα εμπόδια που έβαζε το ΣτΕ στις ad hoc χωροθε- τήσεις και να διαμορφωθεί ένα ευνοϊκό πλαίσιο για την οργάνωση αναπτυξιακών δραστηριοτήτων με έμφαση στον τουρισμό και τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας που αποτελούσαν τους βασικούς πυλώνες του νέου αναπτυ- ξιακού προτύπου της χώρας. Σε ένα δεύτερο επίπεδο, ο ρόλος του χωρικού σχεδιασμού υπονομεύθηκε από τη σταδιακή εισαγωγή μιας σειράς νέων «ευέλικτων» πο- λιτικών που, μεταξύ άλλων, περιελάμβαναν την απλο- ποίηση των αδειοδοτικών διαδικασιών για τις στρατηγι- κές επενδύσεις, καθώς και την ευρεία χρήση ειδικών ή κατά παρέκκλιση ρυθμίσεων, κυρίως σε συνάρτηση με την κατασκευή των ολυμπιακών εγκαταστάσεων τα οποία αντιμετωπίστηκαν ως μεγάλα έργα υποδομής που θα ενίσχυαν τον στρατηγικό ρόλο της Αθήνας σε ευρω- παϊκό επίπεδο. Αξίζει να σημειωθεί ότι, σε αντίθεση με την Ισπανία αλλά και άλλες χώρες, στην Ελλάδα υπήρξε περιορισμένη εφαρμογή των στρατηγικών που συναρ- τώνται με την «αστική επιχειρηματικότητα» και τον ανταγωνισμό των πόλεων, η οποία συνδέθηκε μόνο με την υλοποίηση των ολυμπιακών έργων και τη ρητορεία που αναπτύχθηκε για τη νομιμοποίηση τους

Ωστόσο, παρά τις απόπειρες για φιλελευθεροποίηση της χωρικής πολιτικής και αναδιάρθρωση των ευρύτε- ρων δυνάμεων που εμπλέκονται στις διαδικασίες αστι- κής ανάπτυξης, η περίοδος πριν από την κρίση μπορεί να χαρακτηριστεί από δύο βασικές παραμέτρους: α) την επικράτηση της μικρής κλίμακας ιδιοκτησίας και τη συ- νύπαρξή μικρού και μεσαίου κατασκευαστικού κεφα- λαίου με το μεγάλο κεφάλαιο, και β) τη σταδιακή κα- θιέρωση του σχεδιασμού ως ένα πεδίο για την επίλυση συγκρούσεων στις χρήσεις γης, που παρότι έχει έναν κα- θαρά αναπτυξιακό προσανατολισμό, επιτρέπει την έκ- φραση εναλλακτικών λόγων που σε ορισμένες περιπτώ- σεις μάλιστα επηρεάζουν τους στόχους και το περιεχό- μενο της χωρικής πολιτικής.

Η είσοδος της Ελλάδας στο «Μηχανισμό Στήριξης» το 2010 σηματοδοτεί τη δέσμευση της χώρας προς τους πιστωτές της για την υλοποίηση ενός εύρους πολιτικών αναδιάρθρωσης στο πλαίσιο των οποίων η διευκόλυνση των επενδύσεων, οι ιδιωτικοποιήσεις και η ανάπτυξη της ακίνητης περιουσίας του δημοσίου αποκτούν κεντρική προτεραιότητα. Ενώ λοιπόν η κρίση αποτυπώνεται στο εγκαταλελειμμένο κτιριακό απόθεμα και το δημόσιο χώρο, στις απαξιωμένες κοινωφελείς υπηρεσίες, στις εξώσεις, τις κατασχέσεις και τους αστέγους, ένας μεγά- λος αριθμός θεσμικών αλλαγών κυρίως σε θέματα περι- βαλλοντικών αδειοδοτήσεων, αξιοποίησης της ακίνητης περιουσίας του δημοσίου και χωρικού σχεδιασμού έχει υιοθετηθεί τα τελευταία τρία χρόνια, αποβλέποντας στον ριζικό μετασχηματισμό των διαδικασιών αστικής ανά- πτυξης.

Οι θεσμικές αυτές αλλαγές που οδηγούν στη βίαιη διάλυση ενός –έτσι και αλλιώς– αρκετά ευέλικτου συ- στήματος σχεδιασμού στο όνομα της διευκόλυνσης των επενδύσεων, εισάγουν τα παρακάτω νέα στοιχεία (Ζήφου 2012). Πρώτον, επιβάλλονται νέα καθεστώτα ρύθμισης που λειτουργούν με όρους ιδιωτικής οικονο- μίας και συγκεντρώνουν όλες τις αρμοδιότητες λήψης αποφάσεων σε σχέση με τις ιδιωτικοποιήσεις, την αξιοποίηση της δημόσιας περιουσίας και την υλοποίηση«στρατηγικών» επενδύσεων. Εξέχοντα ρόλο στο αναμορφωμένο θεσμικό σύστημα παίζει το «Ταμείο για την Αξιοποίηση της Ιδιωτικής Περιουσίας του Δημοσίου» (ΤΑΙΠΕΔ Α.Ε.) (Ν. 3986/2011), το οποίο αποτελεί το όρ- γανο εκείνο που έχει αναλάβει την εφαρμογή του προ- γράμματος ιδιωτικοποιήσεων της χώρας, με αποκλει- στικό σκοπό την αξιοποίηση των παραγόμενων εσόδων για την αποπληρωμή του δημόσιου χρέους. Το ΤΑΙΠΕΔ, στο οποίο μεταβιβάζεται η κυριότητα, νομή, κατοχή και τα δικαιώματα εκμετάλλευσης της υπό ιδιωτικοποίησης δημόσιας περιουσίας, και το οποίο πλαισιώνεται από (συχνά ξένους) ειδικούς σε θέματα οικονομικά, τεχνικά, νομικά και πολεοδομικά, έχει το δικαίωμα να παρακάμψει τρέχουσες διαδικασίες, θεσμοθετημένα σχέδια και επίσημους φορείς. Δεύτερον, εισάγονται ρυθμίσεις που ευνοούν την εντατικοποίηση της δόμησης καθώς και νέες κατηγορίες σχεδίων χρήσεων γης για μεγάλης κλίμακας ανάπτυξη, που ούτε εντάσσονται στο σύστημα σχεδιασμού, ούτε υποχρεούνται να συμμορφωθούν στους υφιστάμενους περιορισμούς χρήσεων γης, με απώτερο στόχο την εξασφάλιση της υλοποίησης των επενδύσεων με μεγιστοποίηση των κερδών για τους επενδυτές

Η δημιουργία νέων σύνθετων αναπτύξεων στο Ελληνικό

Το Ελληνικό, η έκταση των 6.200 στρ. που περιλαμβά- νει το πρώην αεροδρόμιο και την παραλία του Αγ. Κοσμά (βλ. Εικόνα 6), αποτελεί την κορωνίδα του προ- γράμματος ιδιωτικοποιήσεων το οποίο υλοποιείται στο πλαίσιο των δεσμεύσεων της Ελλάδας στους δανειστές. Η πρόσφατη ιστορία των σχεδιασμών για το Ελληνικό και οι πολιτικές εξαγγελίες για αυτό αποτυπώνουν τις παλινδρομήσεις του χωρικού σχεδιασμού στην Ελλάδα κάτω από τη σύγκρουση κοινωνικών και οικονομικών δυνάμεων και συνοψίζουν τις νέες διαδικασίες νεοφιλε- λεύθερης αστικής ανάπτυξης που προωθούνται στο πλαίσιο της οικονομικής κρίσης.

Η απόφαση για τη μετεγκατάσταση του διεθνούς αε- ροδρομίου της Αθήνας στη σημερινή του θέση στα Σπάτα λαμβάνεται το 1991 και λίγο αργότερα ορίζεται ως κύριος προορισμός της έκτασης η δημιουργία μη- τροπολιτικής ζώνης πρασίνου (Ν. 2338/1995). Η λει- τουργία του αεροδρομίου αναστέλλεται το 2001 και, μέσα από μία σειρά ειδικές ρυθμίσεις που υιοθετούνται στο πλαίσιο της προετοιμασίας των Ολυμπιακών Αγώ- νων του 2004, ένα νέο θεσμικό πλαίσιο διαμορφώνεται σύμφωνα με το οποίο το Ελληνικό θα αποτελέσει τον

Εικόνα 6: Πανοραμική άποψη του Ελληνικού (Πηγή: www.hellinicon.com)

δεύτερο μεγαλύτερο Ολυμπιακό πόλο στην Αθήνα. Η έκταση υποδέχεται μία σειρά εγκαταστάσεις χωρίς καμία ουσιαστική πρόβλεψη για τη μεταολυμπιακή τους χρήση και παρά τις διαφωνίες που εκφράζονται από την τοπική κοινωνία, επαγγελματικούς φορείς και περιβαλλοντικές οργανώσεις. Μετά από την ολοκλήρωση των Ολυμπια- κών Αγώνων, γίνονται αρκετές προσπάθειες να εισα- χθούν οι ολυμπιακές εγκαταστάσεις στην αγορά ακινή- των, που, παρά την αποτυχία τους, φαίνεται ότι προε- τοιμάζουν το έδαφος για τη μελλοντική ανάπτυξη της έκτασης. Σε αυτό το πλαίσιο, το ΥΠΕΧΩΔΕ παρουσιά- ζει το 2007 ένα σχέδιο που μαζί με τη δημιουργία ενός μητροπολιτικού πάρκου προβλέπει την οικιστική ανά- πτυξη ενός μεγάλου μέρους της έκτασης και την κατα- σκευή αυτοκινητοδρόμων που θα τη συνδέσουν με την υπόλοιπη πόλη (βλ. Εικόνα 7). Η υλοποίηση του σχεδίου αυτού αναχαιτίσθηκε από ένα κύμα αντιδράσεων που συνοδευόταν από το αίτημα δημιουργίας μητροπολιτι- κού πάρκου στο σύνολο της έκτασης το οποίο και συ- σπείρωσε την τοπική κοινωνία και το σύνολο των κομ- μάτων της τότε αντιπολίτευσης. Το ξέσπασμα της κρί- σης οδήγησε σε επαναπροσδιορισμό των προτεραιοτή- των της κεντρικής εξουσίας σχετικά με το Ελληνικό, κα- θιστώντας την ιδιωτικοποίηση της έκτασης πρωταρχικό στόχο, ενώ ταυτόχρονα διαμορφώθηκε ένα νέο θεσμικό πλαίσιο που προβλέπει την εντατική ανάπτυξής της. Πα- ρακάτω συνοψίζονται ορισμένα βασικά σημεία της δια- δικασίας που ακολουθείται και τα οποία αναδεικνύουν ευρύτερες όψεις των μεταλλαγών στις διαδικασίες αστι- κής ανάπτυξης των ελληνικών πόλεων.

Εικόνα 7. Σχέδιο γενικής διάταξης για το Ελληνικό, ΥΠΕΧΩΔΕ 2007 (Πηγή: ΥΠΕΧΩΔΕ)

Από τη ρητορική της «αξιοποίησης» στο «ξεπούλημα» της δημόσιας περιουσίας

Η διαδικασία ιδιωτικοποίησης της έκτασης του Ελληνι- κού πλαισιώνεται από ένα μεγάλο φάσμα οικονομικών, πολεοδομικών και κοινωνικών επιχειρημάτων που συν- διαμορφώνονται από την κυβέρνηση, το ΤΑΙΠΕΔ και τα ΜΜΕ. Εκτός από τη γενικότερη ρητορική για «αξιοποί- ηση της δημόσιας περιουσίας», «αποπληρωμή του χρέ- ους», «δημιουργία νέων θέσεων εργασίας» και «οικονο- μική ανάπτυξη», στην περίπτωση του Ελληνικού προ- βάλλονται επιχειρήματα σε σχέση με τη συμβολή του έργου στο ΑΕΠ της χώρας (ΕΛΙΑΜΕΠ 2012), υπο- γραμμίζεται η σημασία της έκτασης στην παγκόσμια κτηματαγορά ως «το μεγαλύτερο φιλέτο της Ευρώπης» ή «της Μεσογείου» και συγκρίνεται η έκταση με πόλεις και τόπους του αναπτυγμένου καπιταλισμού, όπως το Μονακό, το Central Park στη Νέα Υόρκη (ΕΛΛΗΝΙΚΟ Α.Ε. 2012) και η γαλλοϊταλική ριβιέρα (Σαμαράς 2012). Η ρητορική που υποστηρίζει το έργο περιλαμβάνει επί- σης επιχειρήματα ενάντια στη δημιουργία του μητροπο- λιτικού πάρκου, καθώς «δεν υπάρχουν πόροι για ένα τέ- τοιο έργο», «το δημόσιο δεν μπορεί να διαχειριστεί ένα μεγάλο πάρκο», «δεν υπάρχει επαρκής πολεοδομική τεκ- μηρίωση» και «το πάρκο θα αναβαθμίσει περιοχές που είναι ήδη ευνοημένες». Εκτός από τον αποπροσανατο- λισμό της κοινής γνώμης με σκοπό τον έλεγχο των κοι- νωνικών αντιστάσεων έναντι των ιδιωτικοποιήσεων, τα επιχειρήματα αυτά χρησιμοποιούνται για να νομιμοποι- ήσουν τις σοβαρές θεσμικές αλλαγές και τις ειδικές ρυθ- μίσεις που ευνοούν τους ιδιώτες επενδυτές, υποβαθμί- ζοντας παράλληλα τη δημόσια συζήτηση για τα αστικά θέματα.

Δημιουργία νέων δομών λήψης αποφάσεων και αδειοδότησης

Το Σεπτέμβριο του 2011 η έκταση του Ελληνικού μεταβιβάστηκε (ΥΑ 187/6.9.2011, ΦΕΚ 2061/B’/16.9.2011) στο ΤΑΙΠΕΔ, το οποίο στη συνέχεια δημοσίευσε πρόσκληση υποβολής εκδήλωσης ενδιαφέροντος με σκοπό την εκμετάλλευση του ακινήτου από ιδιώτες. Επιπλέον, η κυβέρνηση συνέστησε την ΕΛΛΗΝΙΚΟ Α.Ε. (Αρ.42, Ν. 3943/2011), με σκοπό τη διοίκηση, διαχείριση και αξιοποίηση της έκτασης, δίνοντάς της τη δυνατότητα συμμετοχής στο επενδυτικό σχήμα που θα προκύψει, ενώ παράλληλα διαμορφώθηκε το πλαίσιο για τη σύ- σταση του «Γραφείου Ελληνικού» στο Υπουργείο Οι- κονομικών, μίας «υπηρεσίας μιας στάσης» αρμόδιας για την έγκριση όλων των απαιτούμενων αδειοδοτήσεων για την επένδυση (Αρ.6, Ν. 4062/2012). Πρακτικά, αυτές οι υπηρεσίες παρακάμπτουν και τελικά ακυρώνουν όλες τις δομές που μέχρι πρότινος είχαν αρμοδιότητες σχετικές με το σχεδιασμό και τη λήψη αποφάσεων για το Ελλη- νικό, όπως ο ΟΡΣΑ και η τοπική αυτοδιοίκηση. Οι απο- φάσεις τους λαμβάνονται χωρίς καμία συμμετοχική δια- δικασία ή διαφάνεια και πρακτικά λειτουργούν σαν «μη- χανή ανάπτυξης» και με τη διαπλοκή πολιτικών, οικο- νομικών και τραπεζικών συμφερόντων προωθούν ένα νέο αναπτυξιακό μοντέλο για το Ελληνικό (και γενικό- τερα για τη χώρα).

Οι νέες δομές λήψης αποφάσεων υποστηρίζονται άμεσα ή έμμεσα από ξένους ειδικούς που, με μία νεοα- ποικιακή λογική, μεταφέρουν στην Ελλάδα «συνταγές» που έχουν εφαρμοστεί  στις αναπτυσσόμενες ή στις πρώην σοσιαλιστικές χώρες, αγνοώντας τις τοπικές ιδι- αιτερότητες. Στην περίπτωση του Ελληνικού, η εμπλοκή ξένων ειδικών συναρτάται με τη συμμετοχή στο ΤΑΙ- ΠΕΔ δύο παρατηρητών που εκπροσωπούν τις χώρες- μέλη της Ευρωζώνης και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή οι οποίοι παρακολουθούν τις διαδικασίες, καθώς και πέντε διεθνών ειδικών που γνωμοδοτούν για την έγκριση του Σχεδίου Ολοκληρωμένης Ανάπτυξης του Μητροπολιτικού Πόλου Ελληνικού-Αγίου Κοσμά. Αξίζει επίσης να σημει- ωθεί ότι η διαμόρφωση του νέου θεσμικού πλαισίου για το Ελληνικό στηρίχτηκε, μεταξύ άλλων, σε ένα ενδει- κτικό σχέδιο γενικής διάταξης που εκπονήθηκε, μετά από πρόσκληση του έλληνα πρωθυπουργού, από τον Joseph Acebillo, τον ισπανό αρχιτέκτονα που συντόνισε τα μεγάλα έργα αναπλάσεων στη Βαρκελώνη (βλ. Ει- κόνα 8). Την ίδια στιγμή, μελέτες, σχέδια και προτάσεις που έχουν παραχθεί από κρατικές υπηρεσίες, τοπικές αρχές, ελληνικά πανεπιστημιακά ιδρύματα και επαγγελ-

Εικόνα 8: Σχέδιο γενικής διάταξης για το Ελληνικό, Josep Acebillo 2011. (Πηγή: Acebillo Josep (2011), Hellinikon Greece, Strategic Urban Model)

Εικόνα 9: Πρόταση Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος ΕΜΠ 2010 (Πηγή: Εργαστήριο Αστικού Περιβάλλοντος ΕΜΠ)

ματικούς φορείς σχετικά με την αξιοποίηση της έκτασης αγνοούνται επιδεικτικά (βλ. Εικόνα 9).

Από την πλευρά τους, τοπικοί σύλλογοι και συλλογι- κότητες, περιβαλλοντικές οργανώσεις και πρωτοβουλίες πολιτών, αποκλεισμένοι πλήρως από τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων, ακολουθούν μία στρατηγική ανοι- χτών συμμαχιών με την τοπική αυτοδιοίκηση, επιστη- μονικούς και επαγγελματικούς φορείς, καθώς και πολι- τικούς σχηματισμούς και δημιουργούν ένα συμπαγές μέ- τωπο ενάντια στην ιδιωτικοποίηση του Ελληνικού, χρη- σιμοποιώντας όλα τα δυνατά μέσα (αθλητικές, πολιτι- στικές και περιβαλλοντικές δράσεις, συστηματική ενη- μέρωση της αντι-πρότασης, δικαστικές προσφυγές, κα- ταλήψεις χώρων, κ.λπ.) (βλ. Εικόνα 10).

Εικόνα 10: Εθελοντική δεντροφύτευση στο Ελληνικό 2012 (Πηγή: Δήμος Ελληνικού-Αργυρούπολης) Κατά παρέκκλιση ρυθμίσεις για τον προσδιορισμό της «αναπτυξιακής ταυτότητας» της υπό ιδιωτικοποίηση ακίνητης περιουσίας του δημοσίου

Στην περίπτωση του Ελληνικού, θεσμοθετήθηκε ένας ει- δικός νόμος με τον οποίο ρυθμίζονται οι χρήσεις γης και οι όροι δόμησης για τη σύνταξη του Σχεδίου Ολοκλη- ρωμένης Ανάπτυξης του Μητροπολιτικού Πόλου Ελληνι- κού-Αγίου Κοσμά (Ν. 4062/2012). Σύμφωνα με το νόμο αυτό η έκταση προβλέπεται να αναπτυχθεί εντατικά, με μεγάλες πυκνότητες δόμησης και ένα μεγάλο φάσμα χρήσεων γης (κατοικία, εμπόριο, αναψυχή, τουρισμός, διοίκηση, υποδομές, κ.λπ.), μέσα από γρήγορες και ευέ- λικτες διαδικασίες. Επιπλέον, το θεσμικό πλαίσιο προ- βλέπει τη δημιουργία ενός μητροπολιτικού πάρκου, το οποίο όμως ούτε δημόσιο θα είναι ούτε κοινόχρηστο, ενώ η παραλία και ο αιγιαλός παύουν να είναι κοινό- χρηστα και προσβάσιμα για όλους, όπως προβλεπόταν μέχρι τότε. Πρακτικά, το νέο θεσμικό πλαίσιο για το Ελ- ληνικό, και κατ’ επέκταση το σχέδιο γενικής διάταξης που θα προκύψει με βάση αυτό: α) παρακάμπτει την πε- ριβαλλοντική νομοθεσία και τις θεσμοθετημένες χρήσεις γης και όρους δόμησης, β) δεν λαμβάνει υπόψη τις προ- τάσεις του Ρυθμιστικού Σχεδίου της Αθήνας που εκείνη την εποχή βρισκόταν σε διαβούλευση (αλλά δεν θεσμο- θετήθηκε ποτέ), γ) αγνοεί τις προτάσεις της τοπικής αυ- τοδιοίκησης και τον τοπικών κινημάτων για την έκταση και δ) ακυρώνει τον δημόσιο χαρακτήρα της παραλίας και του αιγιαλού, παραχωρώντας τα στους επενδυτές.

Προς ένα νέο μοντέλο αστικής ανάπτυξης: κερδισμένοι και χαμένοι

Παρότι η «αξιοποίηση του Ελληνικού» βρίσκεται σε πολύ αρχικό στάδιο και η περιγραφή των μελλοντικών επιπτώσεών της είναι παρακινδυνευμένη, είναι σαφές ότι οι όροι που έχουν διαμορφωθεί για αυτή προωθούν με- γάλης κλίμακας επενδύσεις και ευνοούν τις παγκόσμιες οικονομικές ελίτ, ενώ οι τοπικές κοινωνίες και οι τοπικές παραγωγικές δυνάμεις όχι απλά αποκλείονται από αυτή, αλλά θα επιβαρυνθούν με τεράστια οικονομικά βάρη και σοβαρές περιβαλλοντικές επιπτώσεις.

Σύμφωνα με το νέο θεσμικό πλαίσιο, η «επιτυχία» των επενδύσεων διασφαλίζεται από το κράτος. Στην πε- ρίπτωση του Ελληνικού, το κράτος αναλαμβάνει την υποχρέωση να καλύψει το κόστος μετεγκατάστασης των υπηρεσιών του δημοσίου που βρίσκονται σήμερα εντός της έκτασης, καθώς και το κόστος των απαιτούμενων συνοδών έργων (νέοι οδικοί άξονες, δίκτυα) τα οποία πρέπει να κατασκευαστούν κατά προτεραιότητα (Αρ.3, Ν. 4062/2012). Ταυτόχρονα, η πρακτική των «αντι- σταθμιστικών έργων» (π.χ. πάρκα και χώροι αναψυχής, κοινωνική κατοικία, τεχνικές υποδομές) ως αποζημίωση για τις επιπτώσεις από την κατασκευή μεγάλης κλίμα- κας έργων μετατρέπεται σε μία νέα ευκαιρία για τους επενδυτές, καθώς συναρτάται με επιπλέον προνόμια (Αρ.2, Ν. 4062/2012). Έτσι, σύμφωνα με το νέο θεσμικό πλαίσιο για το Ελληνικό, η απόδοση μέρους της παρα- γόμενης υπεραξίας στην τοπική κοινωνία συνοδεύεται από αύξηση στην επιτρεπόμενη δόμηση.

Επιπλέον, σε αντίθεση με τις μικρής και μεσαίας κλί- μακας ελληνικές κατασκευαστικές εταιρείες που κυ- ριαρχούσαν στην αγορά μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ’90, οι οικονομικές προδιαγραφές της πρόσκλησης υπο- βολής εκδήλωσης ενδιαφέροντος του ΤΑΙΠΕΔ αναφέ- ρονται σε επενδυτικούς ομίλους διεθνούς εμβέλειας, οι οποίοι στο εξής μοιάζει να γίνονται οι κύριοι παίκτες στις διαδικασίες αστικής ανάπτυξης με την υλοποίηση μεγάλης κλίμακας έργων κάτι που σε άλλες χώρες, π.χ. στην Ισπανία, ήταν ιδιαίτερα έντονο από προηγούμενες δεκαετίες. Επίσης, το έργο του Ελληνικού, καθώς και όλα τα άλλα μεγάλης κλίμακα έργα που προωθούνται στην Ελλάδα, απευθύνονται σε αγοραστές από το εξω- τερικό, ιδιαίτερα σε πολίτες χωρών εκτός ΕΕ, όπως Κι- νέζους, Ρώσους και Άραβες, που στο εξής μπορούν να λαμβάνουν μακροχρόνια άδεια παραμονής στην Ελλάδα (Αρ.6, Ν. 4146/2013). Τέλος, η πρόσβαση στην παραλία

–ένα συνταγματικά κατοχυρωμένο δικαίωμα– θα ελέγ- χεται στο μέλλον από τους επενδυτές και κατά συνέπεια οι κάτοικοι της Αθήνας θα αποκλείονται από το θαλάσ- σιο μέτωπο της πόλης. Με άλλα λόγια, εκτός από τις πε- ριβαλλοντικές επιπτώσεις του έργου, εκτιμάται ότι στο Ελληνικό θα δημιουργηθεί ένας ελεγχόμενος θύλακας υψηλών εισοδημάτων, με έμφαση στην κατανάλωση, γεννώντας σοβαρά ερωτήματα για την ενίσχυση του χω- ρικού διαχωρισμού και των κοινωνικών ανισοτήτων στην πόλη.

  • Συμπεράσματα

Από τη μελέτη των σχεδίων για το Port Vell στη Βαρκελώνη και το πρώην αεροδρόμιο του Ελληνικού στην Αθήνα αναδεικνύεται η δυναμική προώθηση ενός νεο- φιλελεύθερου προτύπου αστικής ανάπτυξης που ξεκι- νάει τη δεκαετία του ’90 και ακολουθεί μία κλιμακού- μενη πορεία μετά το ξέσπασμα της κρίσης σε άμεση συ- νάρτηση με τη βαρύνουσα σημασία που αποδίδεται στη γη ως μοχλός εξόδου από αυτή. Όπως φαίνεται από τα δύο παραδείγματα που εξετάστηκαν, το πρότυπο αυτό εμφανίζει πολλά κοινά στις διαδικασίες, τη μορφή, τα εργαλεία, το λόγο και τις αναμενόμενες επιπτώσεις, παρά τις σημαντικές διαφοροποιήσεις που καταγράφο- νται μεταξύ των δύο χωρών κυρίως σε σχέση με τις αρ- μοδιότητες της τοπικής αυτοδιοίκησης και το ρόλο του χρηματοπιστωτικού συστήματος στη διαδικασία αστικής ανάπτυξης, αναδεικνύοντας την πολλαπλότητα των το- πικών εκφάνσεων του νεοφιλελευθερισμού.

Βασικό στοιχείο του προωθούμενου προτύπου αστικής ανάπτυξης είναι η έμφαση σε μεγάλης κλίμακας αναπτύξεις, η υλοποίηση των οποίων έχει διευκολυνθεί λόγω της «κατάστασης έκτακτης ανάγκης» που έχει διαμορ- φωθεί. Το αναπτυξιακό αυτό πρότυπο βασίζεται στην κι- νητοποίηση ενός νέου κύκλου εκμετάλλευσης της γης με έμφαση στην κατοικία, τον τουρισμό, την κατανάλωση και τις υποδομές και προτάσσεται ως απάντηση στην κρίση, παρότι στην περίπτωση της Ισπανίας το μοντέλο αυτό οδήγησε στη «φούσκα» των ακινήτων στην οποία οφείλεται σε μεγάλο βαθμό η σημερινή οικονομική κρίση. Αν και οι αναπτύξεις αυτές νομιμοποιούνται στη βάση επιχειρημάτων που τονίζουν τη διάχυση-προς-τα- κάτω των οικονομικών ωφελειών από τις επενδύσεις στην κοινωνία («trickle down effect») μέσα από την ενερ- γοποίηση της αστικής οικονομίας και τη δημιουργία νέων

θέσεων εργασίας, εντούτοις οι ευρύτερες δομικές ανα- διαρθρώσεις που θεσμοθετούνται κυρίως σε σχέση με τα εργασιακά δικαιώματα και τον τρόπο εκμετάλλευσης της δημόσιας περιουσίας είναι σαφές ότι ακυρώνουν εξαρ- χής τα «αναμενόμενα» πολλαπλασιαστικά οφέλη τόσο για την τοπική ανάπτυξη όσο και την εθνική οικονομία. Η διασφάλιση της υλοποίησης των έργων αυτών στη- ρίζεται σε μία βίαιη και ταχύτατη διαδικασία αποδυνά- μωσης του σχεδιασμού και απορρύθμισης και επαναρύθ- μισης του χώρου, που μέσα από την ακύρωση υφιστάμε- νων χωρικών και περιβαλλοντικών ρυθμίσεων προωθούν την εντατικοποίηση της εκμετάλλευσης της γης και την κατάργηση του δημόσιου χαρακτήρα κοινόχρηστων και δημόσιων χώρων προς όφελος του μεγάλου επενδυτικού κεφαλαίου. Στην περίπτωση της Ελλάδας, η διαδικασία αυτή περιλαμβάνει το μετασχηματισμό του συνολικού συστήματος χωρικού σχεδιασμού, ενώ στην περίπτωση της Ισπανίας επικεντρώνεται σε επιμέρους, τοπικές ρυθμίσεις για την εξυπηρέτηση συγκεκριμένων επενδυτικών αναγκών, αντανακλώντας έτσι διαφοροποιήσεις στα δομικά χαρακτηριστικά των δύο συστημάτων. Οι σοβαρές συνέπειες από τη συνεχή απομείωση του ρόλου που διαδραματίζει το κράτος στις διαδικασίες αστικής ανάπτυξης δεν συναρτώνται μόνο με τις επιπτώσεις από τη μονομερή στόχευση στη διευκόλυνση των επενδύσεων. Η πολιτική αυτή συνεπάγεται επίσης ότι η συζήτηση που αφορά τόσο στη σκοπιμότητα των επενδύσεων όσο και στους όρους υλοποίησης τους μεταφέρεται από τη δημό- σια σφαίρα σε κεντρικά (όσον αφορά στην Ελλάδα) και τοπικά (όσον αφορά στην Ισπανία) κέντρα εξουσίας που συνδιαλέγονται άμεσα με ομάδες επιχειρηματιών και ει- δικών, αναστέλλοντας έτσι συμμετοχικές διαδικασίες και εγείροντας σημαντικά ζητήματα δημοκρατικού ελέγχου και διαφάνειας, καθώς και περιβαλλοντικής προστασίας και κυρίως κοινωνικής δικαιοσύνης. Η εντατικοποίηση της συγκέντρωσης εξουσίας σε αυτά τα κέντρα εγείρει σημαντικά ερωτήματα σε σχέση με τον ρόλο των αστι- κών κινημάτων και τοπικών συλλογικοτήτων στη διαμόρφωση της καθημερινότητας τους.

Η ευελιξία στις χωρικές και περιβαλλοντικές ρυθμί- σεις δεν συνιστά τη μοναδική προϋπόθεση του νέου αυτού κύκλου εκμετάλλευσης της γης που παρουσιάζε- ται ως απάντηση στην κρίση και στις δύο χώρες. Στους όρους αυτούς προστίθεται, επίσης, η μεταφορά κοινών πόρων (η δημόσια γη και η κοινόχρηστη παραλία και ο αιγιαλός στο Ελληνικό, ο δημόσιος χαρακτήρας του λιμανιού στο Port Vell) στον ιδιωτικό τομέα που προωθείται μέσα από νέα διαχειριστικά σχήματα, από ιδιωτικοποιήσεις, παραχωρήσεις και σύνθετες μορφές εκμετάλλευσης, ως μία επιθετική διαδικασία «συσσώρευσης μέσω της αποστέρησης πόρων από τους άλλους» (Χάρβεϊ 2006). Οι νέοι αυτοί μηχανισμοί και δομές εδραιώνουν τις νέες μορφές αστικής διακυβέρνησης που τείνουν να κυριαρχήσουν και οι οποίες επιβάλλουν τη λογική και τις αποφάσεις της αγοράς στη διαδικασία αστικοποίησης.

Οι επιπτώσεις από την κυριαρχία αυτής της πολιτι- κής αστικής ανάπτυξης είναι πολλαπλές και σύνθετες. Στην περίπτωση της Ισπανίας, η επιβολή της ίδιας συ- νταγής που δοκιμάστηκε στην περίοδο της «φούσκας» αναμένεται να βαθύνει ακόμη περισσότερο το νεοφιλε- λεύθερο πρότυπο αστικής ανάπτυξης που είχε κυριαρ- χήσει στη χώρα με σοβαρές κοινωνικές και περιβαλλο- ντικές επιπτώσεις. Στην περίπτωση της Ελλάδας, η υιο- θέτηση αυτής της πολιτικής συνεπάγεται την εδραίωση των προϋποθέσεων για την είσοδο και δραστηριοποίηση του διεθνούς επενδυτικού κεφαλαίου στην ελληνική κτη- ματαγορά και την προώθηση νέων μεγάλης κλίμακας σύνθετων αστικών αναπτύξεων προκαλώντας σημαντι- κούς μετασχηματισμούς τόσο στη μορφή των ελληνικών πόλεων και του τοπίου, στους όρους και τους παίκτες που δραστηριοποιούνται στην παραγωγή του χώρου, όσο και στο σύστημα ιδιοκτησίας στο οποίο έχει σε μεγάλο βαθμό βασιστεί η συνοχή της ελληνικής κοινωνίας με- ταπολεμικά.

Συνολικά, θα μπορούσαμε να πούμε ότι υπάρχει συ- νέχεια και εμβάθυνση νεοφιλελεύθερων αναδιαρθρώ- σεων που είχαν ξεκινήσει να υλοποιούνται –σε διαφορε- τικό βαθμό και ένταση μεταξύ των δύο χωρών– πριν από την κρίση, με μόνη διαφορά ότι οι επιπτώσεις των δομι- κών αυτών αναδιαρθρώσεων στις τοπικές κοινωνίες ανα- δύονται τώρα με πιο ξεκάθαρο τρόπο. Τα μεσοαστικά στρώματα που αποτέλεσαν το βασικό καταναλωτικό κοινό την περίοδο πριν την κρίση, όχι μόνο αποκλείονται από την πρόσβαση ή τη χρήση των δύο μεγάλων αστι- κών παρεμβάσεων όταν αυτές ολοκληρωθούν, αλλά γί- νονται φθηνό εργατικό δυναμικό για την παροχή υπηρε- σιών υψηλής ποιότητας στις παγκόσμιες οικονομικές ελίτ που θα απολαύσουν νέες καταναλωτικές εμπειρίες είτε σε κλειστούς και απολύτως ελεγχόμενους θύλακες πολυ- τέλειας, όπως προδιαγράφεται το Ελληνικό, είτε σε μία εποικισμένη και πλήρως επιτηρούμενη ζώνη, όπως προ- βλέπεται για το τμήμα της Βαρκελώνης γύρω από το Port Vell. Σε αυτό το πλαίσιο, σοβαρά ερωτήματα ανακύπτουν τόσο σε σχέση με τις νέες χωροκοινωνικές ανισότητες που αναμένεται να αναδυθούν στη Βαρκελώνη και την Αθήνα, όσο και με τη δυνατότητα διαμόρφωσης, έκφρα- σης και διεκδίκησης ενός εναλλακτικού οράματος για την πόλη που θα ανταποκρίνεται στις πραγματικές ανάγκες και τα αιτήματα της κοινωνίας.

Βιβλιογραφία

Alemany, Joan (1998), El Port de Barcelona, Βαρκελώνη: Lunwerg Editores.

Alemany, Joan (2013), «Vecinos y académicos proponen un Port Vell marinero como alternativa a los Yates», La Vanguarida 15/02/2013.

Balla, Evangelia, Mantouvalou, Maria, Vatavali, Fereniki (2007),

«Housing production, ownership and globalization: social as- pects of changes in Greece and Albania», στο proceedings of Seminars of the Aegean 2007: 33-43.

Blanco, Ismael (2009), «Does the ‘Barcelona Model’ really exist? Pe- riods, territories and actors in the process of urban transfor- mation», Local Government Studies 35(3): 335-349.

Brenner, Neil και Theodore, Nick (επιμ.) (2002), Spaces of neoliber- alism. Urban restructuring in North America and Western Eu- rope, Οξφόρδη: Blackwell Publishing.

Brenner, Neil, Theodore, Nik και Peck Jamie (2011), «Towards Deep Neoliberalization?», στο Kunkel, Jenny και Mayer Margit (επιμ.) (2011), Neoliberal Urbanism and its Contestations: Crossing Theoretical Boundaries,  Νέα Υόρκη:  Palgrave Macmillan: 27-45.

Brenner, Robert (2002), The boom and the bubble: the US in the world economy, Νέα Υόρκη: Verso.

Brenner, Robert (2006), The economics of global turbulence: the ad- vanced capitalist economies from Long Boom to Long Down- turn, 1945–2005, Νέα Υόρκη: Verso.

Busquets, Joan (1999), Spanish Waterfronts, Aquapolis 3-4: 50-56. Casellas, Antònia (2006), «Las limitaciones del «modelo Barcelona».

Una lectura desde Urban Regime Analysis», Documents d’anàlisi geogràfica 48: 61-81.

Cumbers, Andrew (2012), Reclaiming public ownership: Making space for economic democracy, Λονδίνο: Zed Books.

Font, Antonio (1996), «Reforma del Port Vell de Barcelona. La ex- plotación parasitaria de la centralidad urbana», Urbanismo: revista oficial del Colegio de Arquitectos de Madrid 27: 32- 37.

Harvey, David (1981), «The spatial fix – Hegel, Von Thunen, and Marx», στο Antipode 13(3): 1-12.

Harvey, David (1989), «From Managerialism to Entrepreneurialism: The Transformation in Urban Governance in Late Capital- ism», Geografiska Annaler. Series B, Human Geography 71(1), «The Roots of Geographical Change: 1973 to the Pres- ent»: 3-17.

Klein, Naomi (2010 [2008]), Το δόγμα του σοκ. Η άνοδος του καπι- ταλισμού της καταστροφής, Αθήνα: Λιβάνης-Νέα Σύνορα.

Kunkel, Jenny και Mayer Margit (επιμ.) (2011), Neoliberal Urbanism and its Contestations: Crossing Theoretical Boundaries, Νέα Υόρκη: Palgrave Macmillan.

Landry, Charles (2008), The Creative City: A Toolkit for Urban In- novators, Λονδίνο: Routledge.

Logan, John και Molotch, Harvey (1987), Urban Fortunes. The po- litical economy of place, University of California Press.

López, Isidro και Rodríguez, Emmanuel (Observatorio Metropoli- tano) (2010), Fin de ciclo. Financiarización, territorio y so- ciedad de propietarios en la onda larga del capitalismo his- pano (1959-2010), Μαδρίτη: Traficantes de Sueños.

Magrinyà, Francesc και Maza Gaspar (2005), «Tinglados de Bar-cel- ona: la incorporación de espacios del puerto a la ciudad (1981-2002)», Geo Crítica / Scripta Nova. Revista electró- nica de geografía y ciencias sociales, Βαρκελώνη: Universi- dad de Barcelona, 15 de julio de 2005, http://www.ub. edu/geocrit/sn/sn-193.htm (τελευταία πρόσβαση: 20/7/2013).

Mantouvalou, Maria (1980), Production de longments et rapports de pouvoir, Thèse de Doctorat, E.H.S.S.-Paris IV, Sorbonne.

Mantouvalou, Maria και Patrikios, George (2008), Athens’ narrative of regulation processes and models of urban growth, paper presented in the 18th INURA meeting, Athens 3-10 October, http://inura08.files.wordpress.com/2008/10/ mantouvaloupa- trikios-athens.pdf (τελευταία πρόσβαση: 24/11/2012).

Marina Port Vell (2011), Marina Port Vell – Press Conference at Monaco Yacht Show 2011, http://www.youtube.com/ watch?v=9mir30M2x2w (τελευταία πρόσβαση: 20/7/2013).

Marina Port Vell (2013), Antoni Vives speech during Barcelona Nau- tical Cluster Press Conference, http://www.youtube.com/ watch?v=yunAUSRYtqs&feature=player_embedded (τελευ- ταία πρόσβαση: 20/7/2013).

Monclús, Francisco Javier (2003), «El “modelo Barcelona”¿una fór- mula original?.De la “reconstruccion» a los proyectos urba- nos estratégicos (1979-2004)», Perspectivas urbanas 3: 399-

421.

Moreno, Eduardo, Vázquez-Montalbán, Manuel και Garcia, Xavier (1991), Barcelona, cap a on vas? Diàlegs per a una altra Barcelona, Βαρκελώνη: Llibres de l’Índex.

Rodríguez, Emmanuel (2013), Hipótesis Democracia. Quince tesis para la revolución anunciada, Μαδρίτη: Traficantes de Sue- ños.

Sassen, Saskia (2001), The Global City: New York, London, Tokyo,

Princeton University Press.

Smith, Neil (1996), The New Urban Frontier: Gentrification and the Revanchist City, Λονδίνο: Routledge.

Swyngedouw, Erik, Moulaert, Frank και Rodriguez, Arantxa (2002),

«Neoliberal urbanization in Europe: Large-Scale Urban de- velopment Projects and the New Urban Policy», στο Bren- ner, N. και Theodore, N. (επιμ.), Spaces of neoliberalism.

Urban restructuring in North America and Western Europe,

Οξφόρδη: Blackwell Publishing: 194-229.

Βαΐου, Ντίνα, Μαντουβάλου, Μαρία και Μαυρίδου, Μαρία (2000),

«Η μεταπολεμική ελληνική πολεοδομία μεταξύ θεωρίας και συγκυρίας», στα Πρακτικά 2ου Συνεδρίου Εταιρείας Ιστορίας της Πόλης και της Πολεοδομίας «Η πολεοδομία στην Ελλάδα από το 1949-1974», Βόλος, σελ. 25-37.

ΕΛΙΑΜΕΠ (2012), http://www.eliamep.gr/events (τελευταία πρό- σβαση: 17/7/2013)

ΕΛΛΗΝΙΚΟ Α.Ε. (2012), http://www.hellinikon.com/en/the- site/studies-to-scale (τελευταία πρόσβαση: 17/7/2013)

Ζήφου, Μαρία (2012), «Η πολιτική σχεδιασμού του χώρου στην Ελ- λάδα στη συγκυρία της κρίσης: Μια κριτική θεώρηση», Πρα- κτικά του 3ου Πανελλήνιου Συνεδρίου Πολεοδομίας, Χωρο- ταξίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης, Βόλος, 27-30 Σεπτεμ- βρίου 2012.

Ζήφου, Μαρία, Καλαντζοπούλου, Μαρία, Σαμαρίνης, Πασχάλης και Χατζηκωνσταντίνου, Ευαγγελία (2011), Σχεδιασμοί για το κέ- ντρο της Αθήνας στη συγκυρία της κρίσης, http:// encounterathens.files.wordpress.com/2011/05/encounter_sxe diasmos_teliko_14-5-2011.pdf (τελευταία πρόσβαση: 20/7/2013).

Μαντουβάλου, Μαρία και Μαυρίδου, Μαρία (1993), «Αυθαίρετη δό- μηση: μονόδρομος σε αδιέξοδο», στο Δελτίο Συλλόγου Αρχι- τεκτόνων 7, Απρίλιος-Ιούνιος: 58-71.

Μαντουβάλου, Μαρία και Μπαλλά, Ευαγγελία (2004), «Μεταλλα- γές στο σύστημα γης και οικοδομής και διακυβεύματα του σχεδιασμού στην Ελλάδα σήμερα», στο Πόλη και Χώρος από τον 20ό στον 21ο αιώνα, τιμητικός τόμος για τον καθηγητή Αθανάσιο Αραβαντινό, ΕΜΠ, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, ΣΕΠΟΧ, Αθήνα: 313-330.

Σαμαράς, Αντώνης (2012), Ομιλία Πρωθυπουργού, Αντώνη Σαμαρά, Προγραμματικές δηλώσεις της Νέας Κυβέρνησης, 6/7/2012 http://www.primeminister.gov.gr/2012/07/06/9541 (τελευ- ταία πρόσβαση: 20/7/2013)

Χάρβεϊ, Ντέϊβιντ (2006 [2003]), Ο νέος ιμπεριαλισμός, Αθήνα: Κα- στανιώτης.

Χάρβεϊ, Ντέϊβιντ (2007 [2005]), Νεοφιλελευθερισμός. Ιστορία και παρόν, Αθήνα: Καστανιώτης.

Χάρβεϊ, Ντέϊβιντ (2011 [2010]), Το αίνιγμα του κεφαλαίου και οι κρί- σεις του καπιταλισμού, Αθήνα: Καστανιώτης.

Χάρβεϊ, Ντέϊβιντ (2013 [2012]), Εξεγερμένες πόλεις. Από το δικαί- ωμα στην πόλη στην επανάσταση της πόλης, Αθήνα: ΚΨΜ.

κοινοποίησε το:

η Μικρή ιστορία ενός γκραφίτι και το τέλος του

δυο διάσημα γκραφίτι-μουράλ της ιταλικής κολεκτίβας Μπλου (Βlu) που υπήρχαν στην οδό Κούβριστρασε (Cuvrystraße) στο Κρόιτσμπεργκ του Βε-ρολίνου. Η μια τοιχογραφία εικονοποιούσε ένα γιάπη χωρίς κεφάλι που φτιάχνει την γραβάτα του και φοράει δυο χρυσά ρολόγια ρόλεξ, τα οποία δένονται μεταξύ τους με αλυσίδα ώστε να φαίνονται σαν χειροπέδες, και η άλλη δύο καλυμμένα με κουκούλες πρόσωπα που η μια αποκαλύπτει την άλλη σχηματίζοντας η πρώτη με τα δάχτυλά της το σύμβολο «Ε» για την «Ανατολή (East)» και η δεύτερη το σύμβολο «W» για τη «Δύση (West)».
Συνέχεια ανάγνωσης η Μικρή ιστορία ενός γκραφίτι και το τέλος του
κοινοποίησε το:

Richard Florida : Δύο βιβλία για τις δημιουργικές πόλεις : Πόλεις και Πολιτικές

Πηγή: Richard Florida : Δύο βιβλία για τις δημιουργικές πόλεις : Πόλεις και Πολιτικές

κοινοποίησε το:

Μίμο Ριτσούτι: Το “Ριάτσε της υποδοχής” στην πρώτη γραμμή του αγώνα κατά του ρατσισμού

“Ο δήμαρχος Λουκάνο απέδειξε ότι απέναντι στις πολιτικές της απώθησης των μεταναστών μπορούμε να εργαστούμε για το κοινό συμφέρον αυτών που έρχονται και αυτών που υποδέχονται αυτούς που έρχονται”

Μίμο Ριτσούτι, ο εκπρόσωπος του συλλόγου Ευρωμεσογειακή Αριστερά και από τους πρωτεργάτες της Άλλης Ευρώπης με τον Τσίπρα στην Καλαβρία.

Πηγή: Μίμο Ριτσούτι: Το “Ριάτσε της υποδοχής” στην πρώτη γραμμή του αγώνα κατά του ρατσισμού

κοινοποίησε το:

Η πόλη, ο σχεδιασμός και ο δημόσιος χώρος μέσα από την ιστορία

Γράφτηκε από τον  Ηλίας Μπιτσάνης

Eπί Τάπητος: Η πόλη, ο σχεδιασμός και ο δημόσιος χώρος μέσα από την ιστορία...

Τα “εάν” και τα “εφόσον” μεταφέρουν πολλές φορές στο παρελθόν, αλλά με έναν ορισμένο τρόπο συνδέονται και με το παρόν. Συζητώντας για την πόλη, οι δυο αυτές λέξεις μπορεί να μας δείξουν πόσο διαφορετική θα ήταν η Καλαμάτα με διαφορετικές αποφάσεις και άλλη διαχείριση σε κρίσιμες περιόδους.

Μια πόλη αναπτύσσεται γύρω από τον δημόσιο χώρο που διασφαλίζεται με βάση έναν ορισμένο σχεδιασμό, εφόσον υλοποιείται αυτός ο σχεδιασμός. Η προϋπόθεση έχει να κάνει με τις οικονομικές δυνατότητες, τις αντιδράσεις, τις σχέσεις ιδιοκτητών και τοπικής εξουσίας, το νομοθετικό πλαίσιο και άλλες παραμέτρους κατά περίπτωση. Από τα τέλη ήδη του 19ου αιώνα, στην πόλη είχε αρχίσει η συζήτηση για ένα σχέδιο που θα ενοποιούσε την παλιά πόλη με την Παραλία. Την εκπόνηση ανέλαβε ο νομομηχανικός Μοσχίδης και το 1903 έχουμε τις πρώτες πληροφορίες για το σχεδιασμό. Σύμφωνα με αυτές η “νέα πόλη”, δηλαδή το τμήμα από το ύψος της σημερινής κεντρικής πλατείας μέχρι και την Παραλία, θα διέθετε 10 πλατείες με διαφορετική έκταση η κάθε μια που κυμαίνονταν από 10 έως και 80 στρέμματα. Ο Μοσχίδης μάλιστα, γνωρίζοντας τις αντιδράσεις που θα προκληθούν, δήλωνε ότι οι ιδιοκτήτες των οποίων τα χωράφια (για τέτοιες εκτάσεις συζητούμε) καταλαμβάνονταν για να δημιουργηθούν πλατείες, θα είχαν το υπόλοιπο της ιδιοκτησίας τους σε σχέση με την πλατεία σε τέτοια θέση, ώστε από τη μελλοντική αξιοποίηση να αποζημιώνονται για τη “θυσία”.

Τελικά το σχέδιο με τροποποιήσεις εγκρίθηκε το 1905, αλλά με αλλεπάλληλες παρεμβάσεις στη συνέχεια δεν έμεινε παρά μόνον η κεντρική πλατεία. Η οποία μάλιστα κινδύνευσε να μην γίνει, καθώς υπήρχε πολύχρονη δικαστική διαμάχη με ιδιοκτήτες – οι οποίοι σε μια φάση, το 1924, όταν κέρδισαν το δικαστήριο για την ιδιοκτησία, περιέφραξαν με… φραγκοσυκιές την έκταση που κατείχαν μέσα στη σημερινή πλατεία. Και μόνο μετά από 6 χρόνια και μετά από συνεχείς διαμάχες (και εντός του δημοτικού συμβουλίου) έγινε η απαλλοτρίωση και σχηματίσθηκε ο χώρος που καταλαμβάνει η σημερινή πλατεία.

Δεν είναι “μυστικό” το γεγονός ότι οι πόλεις αναπτύσσονται δίπλα από μεγάλους δρόμους, είτε ως οικιστικά σύνολα είτε ως περιοχές μέσα στο σχέδιο πόλης. Και η λογική του σχεδίου πόλης δεν ήταν μόνον η “κίνηση” της πόλης προς την Παραλία, αλλά και η αναβάθμιση αυτής που υπήρχε. Ετσι υπήρχαν προβλέψεις για κατεδαφίσεις κτηρίων και παραπηγμάτων ώστε να δημιουργηθούν δρόμοι και πλατεία γύρω από τους Αγίους Αποστόλους και να ενοποιηθούν η Πάνω (Παπλωματάδικα) με την Κάτω (23ης Μαρτίου) πλατεία. Αλλά και για να διανοιγούν δρόμοι που θα ένωναν διάφορες περιοχές.

Η παλιά πόλη όμως είχε ανάγκη από “ζωτικό χώρο” δίπλα από αυτή. Μια περιοχή στην οποία θα συγκεντρώνονταν διάφορες δραστηριότητες και θα υπήρχε περιθώριο οικιστικής επέκτασης. Το σχέδιο είχε πρόβλεψη για διάνοιξη της Σταδίου (Κρεσφόντου τότε) μέχρι την Πλατεία Ασκήσεων (παλιό στρατόπεδο). Ουσιαστικά διατηρούσε μια ισορροπία στην ανάπτυξη της πόλης με την ένταξη στο σχέδιο μιας μεγάλης περιοχής στα ανατολικά της και σε επαφή με την παλιά πόλη. Στην αρχή ιδιοκτήτες κτημάτων μόνοι τους το 1911 παρουσιάστηκαν στο δήμαρχο Π. Μπενάκη και του ζήτησαν να προχωρήσει στη διάνοιξη, προσφέροντας χωρίς αποζημίωση την εδαφική ζώνη ιδιοκτησίας τους. Αλλά διάνοιξη δεν έγινε, παρά μόνο μετά από συνεχείς πιέσεις – και ημιτελώς. Ετσι το 1929 στον απολογισμό του Δημάρχου Β. Κροντήρη πληροφορούμαστε ότι μεταξύ των άλλων διανοίχθηκε «η οδός Κρεσφόντου διά της ρυμοτομίας των οικιών από γραφείον “Θάρρους” μέχρις οδού Φαρών και εκείθεν τμήμα προς οδό Ακρίτα (Παλαιολόγου σήμερα)».

Παρ’ όλα αυτά η ενοποίηση με την 23ης Μαρτίου δεν έγινε παρά μόνο τη δεκαετία του 1990, επί δημαρχίας Παν. Κουμάντου. Οταν πλέον η πόλη είχε… φθάσει Παραλία. Τη σημασία της δίνει μια επιστολή το 1938: «Επί της λεωφόρου ταύτης ασφαλώς θα εγίνοντο τα Δικαστήρια, το Δημαρχείον, τα σχολεία, το Στάδιον, το κέντρο παιδικής χαράς και η Καλαμάτα θα είχεν να επιδείξει μίαν των ωραιοτέρων λεωφόρων επαρχιακής πόλεως και δεν θα περιορίζετο εις το μονοπώλιον της οδού Αριστομένους».

Μαρτυρίες δεν έχουμε, αλλά και από τα συμφραζόμενα του επιστολογράφου και άλλα δημοσιεύματα γίνεται φανερό ότι η Σταδίου έπεσε θύμα αντίθετων συμφερόντων ιδιοκτητών οικοπέδων και χωραφιών στην πόλη. Δεν ήταν φυσικά και η μοναδική περίπτωση στην οποία εκδηλώθηκαν αντίθετα συμφέροντα για σοβαρά ζητήματα. Το 1933 για παράδειγμα, η πόλη χωρίστηκε στα δύο με αφορμή τον τόπο που θα κατασκευάζονταν τα δικαστήρια. Με συλλαλητήρια και επιτροπές “επωνύμων”, και με ομολογούμενο επιχείρημα τα συμφέροντα ιδιοκτητών και εμπόρων. Τότε είχε παρθεί απόφαση να κατασκευαστούν δικαστήρια στην περιοχή κοντά στο μηχανοστάσιο του τρένου (εκεί που έγιναν μετά από… 55 και βάλε χρόνια) αλλά ξεσηκώθηκαν στην παλιά πόλη ζητώντας να γίνουν στη Φραγκόλιμνα ή κοντά στην Υπαπαντή, γιατί διαφορετικά θα καταστραφεί η αγορά της πόλης. Νωρίτερα, το 1928, είχαν ξεσηκωθεί κάτοικοι και ιδιοκτήτες της περιοχής στο Νησάκι, καθώς το Δημοτικό Συμβούλιο αποφάσισε με συντριπτική πλειοψηφία να ορίσει την περιοχή ως “βιομηχανικό τομέα”. Ηδη είχαν κατασκευαστεί στην ευρύτερη περιοχή μια σειρά από επιχειρήσεις, όπως η εταιρεία Οίνων και Οινοπνευμάτων, οι μύλοι, η σαπωνοποιΐα-ελαιουργία Στρούμπου-Λιναρδάκη, και η γειτονία με το λιμάνι και τον σιδηροδρομικό σταθμό αποτελούσε πλεονέκτημα για εμπόρους και βιομηχάνους. Η πόλη και ο πολιτικός κόσμος χωρίστηκαν στα δύο, και οι ιδιοκτήτες στο Νησάκι τώρα πρόσφεραν οικόπεδα για τους… πρόσφυγες που δεν ήθελαν πριν από ένα χρόνο. Το ίδιο είχε συμβεί αυτή την περίοδο και με την υπόθεση του οικοπέδου της Εμπορικής Σχολής, που… πηγαινοερχόταν στις διάφορες περιοχές μέχρι να καταλήξει στη θέση που οι παλαιότεροι θυμούνται γήπεδο και οι νεότεροι γνωρίζουν ως 24ο Δημοτικό Σχολείο. Τελικά έμειναν οι αντιθέσεις: Ούτε Δικαστήρια έγιναν, ούτε βιομηχανική περιοχή, ούτε κτήριο της Εμπορικής Σχολής.

Αλλά οι μεγάλες αντιθέσεις με αφορμή το δημόσιο χώρο δημιουργήθηκαν τη δεκαετία του 1930 ανάμεσα στην Παραλία και τη διοίκηση της πόλης. Κατηγορώντας τη δημοτική αρχή για εγκατάλειψη της περιοχής, οι Παραλιώτες ξεσηκώθηκαν διεκδικώντας να γίνουν χωριστή κοινότητα για να διαχειρίζονται τις υποθέσεις που τους αφορούσαν. Ολα σχεδόν τα ζητήματα που έθεταν είχαν ως επίκεντρο τον δημόσιο χώρο και μεταξύ των άλλων το θέμα της πλατείας. Το αρχικό σχέδιο προέβλεπε πλατεία στο χώρο όπου κατασκευάστηκε το Τελωνείο, και έτσι η περιοχή έμεινε χωρίς “κέντρο” – κάτι το οποίο της στερούσε τη δυνατότητα ανάπτυξης αγοράς και τη μετέτρεπε σε επίνειο, εξαρτώμενο από την πόλη. Ο Γιώργος Κορφιωτάκης, εκ των πρωταγωνιστών σε όλες τις κινήσεις σχετικά με την Παραλία, έγραφε τότε: «Οι άρχοντες αναγνώρισαν την ανάγκην και εψήφισαν κατά το έτος 1917 τον σχηματισμόν πλατείας εις το τέρμα της οδού Φαρών, με εκατέρωθεν των πλευρών αυτής δύο τετράγωνα τα οποία ενούμενα με την έμπροσθέν των προκυμαίαν συμποσούνται εις τετράγωνον εκ 11.140 τετραγωνικών μέτρων, εντός του οποίου δύναται να σχηματισθή εξαίρετον ωραίον πάρκον, το οποίον ως κείμενον εις το μέτωπον του λιμένος και τη πόλεως Παραλίας θα γίνει στολισμός ου μόνον της Παραλίας, αλλά και της Καλαμάτας, αφ’ ου δεχθώμεν ότι αι Καλάμαι άνευ της Παραλίας είναι απλούν χωρίον αντλούσα παρ’ αυτής την μείζονα αξίαν της».

Ο Κορφιωτάκης από το 1917 έθετε το ζήτημα της πλατείας αλλά και της διαμόρφωσης πεζοδρομίων στη Ναυαρίνου και τους άλλους δρόμους της Παραλίας, όπως προέβλεπε το σχέδιο: «Είχεν εκδοθεί παρά του τότε Νομάρχου κ. Κονδάκη εις τας 4 Ιουνίου 1902 εγκύκλιος διακανονίζουσα το πλάτος των πεζοδρομίων της Παραλίας της προκυμαιακής λεωφόρου, νυν Ναυαρίνου εις 10 μέτρα, ως και των καθέτων επί ταύτης οδών μέχρι 10 μέτρων, των μεν εξ 20 μέτρων (ως η Φαρών) εις 5 μέτρα, των δε εκ 12 μέτρων (ως η Κανάρη) εις 2,5 μέτρα. Και των εκ 10 μέτρων εις 2 μέτρα». Ούτε πλατεία έγινε, ούτε τα πεζοδρόμια και οι δρόμοι διαμορφώθηκαν με βάση τα όσα είχαν θεσμοθετηθεί. Και πολλά από τα σημερινά προβλήματα της Παραλίας ξεκινούν από αυτά.

Μια σύντομη αναδρομή σε διάφορα σημεία και διάφορες εποχές για την πόλη δεν έχει μόνον ιστορικό ενδιαφέρον: Αποτυπώνει τη σημασία που έχει ο σχεδιασμός για την ανάπτυξη, η ιεράρχηση των στόχων μέσα από αυτόν, καθώς και η ανάγκη η εκάστοτε δημοτική αρχή να ενεργεί σε σχέση με τον δημόσιο χώρο με βάση των συμφέρον της πόλης, κόντρα, πάνω και πέρα από επιδιώξεις “ομάδων πίεσης” κατά την… επιεική έκφραση.

[Οι πληροφορίες προέρχονται από δημοσιεύματα στις εφημερίδες “Θάρρος” και “Σημαία”]

Πηγή: Eπί Τάπητος: Η πόλη, ο σχεδιασμός και ο δημόσιος χώρος μέσα από την ιστορία… – ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ Online

κοινοποίησε το:

Η ΠΟΛΗ ΩΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΕΡΓΟ, ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΚΑΙ ΠΕΔΙΟ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

Παρουσίαση με θέμα: “Η ΠΟΛΗ ΩΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΕΡΓΟ, ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΚΑΙ ΠΕΔΙΟ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

1 Η ΠΟΛΗ ΩΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΕΡΓΟ, ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΚΑΙ ΠΕΔΙΟ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

2 The City and the Grassroots
Από το Έργο Η Πόλη και οι Αποκάτω The City and the Grassroots Manuel Castells, 1983

3 Η Άνοδος και η Πτώση των Μεγάλων Συγκροτημάτων
Το Παρίσι δεν είναι πια Παρίσι. Λιγότερο από 16% των Παρισινών ζουν μέσα στα διοικητικά όρια της πόλης. Για τους άλλους, το σπίτι τους είναι τα προάστια (banlieue), ο δακτύλιος των προαστίων που κτίστηκαν γύρω από την ιστορική πόλη στη διάρκεια της επιταχυνόμενης μητροπολιτικής ανάπτυξης της περιόδου μετά το Το τοπίο των προαστίων κυριαρχείται από τα Μεγάλα Συγκροτήματα (Grands Ensembles), μια εικόνα που από τη δεκαετία του ’60 έχει γίνει τόσο χαρακτηριστική του Παρισιού όσο ο πύργος του Eiffel. Το Μεγάλο Συγκρότημα είναι η τελική έκφραση της κοινωνικής παραγωγής κατοικίας με κρατική πρωτοβουλία. Είναι μια εκτεταμένη, πολύ πυκνή, μεγάλου ύψους περιοχή κατοικίας, που κτίστηκε γενικά στο μέσον του πουθενά (δηλ. σε καθαρά αγροτική γη), συνδέθηκε με το Παρίσι με τραίνο και δρόμο, έτσι ώστε οι έως κάτοικοι να μπορούν να μετακινούνται κάθε μέρα είτε στο Παρίσι ή σε κάποια βιομηχανική περιοχή στην περιβάλλουσα περιφέρεια. Το φυσικό σχήμα και το σύστημα διαχείρισης των Grands Ensembles φαίνεται να προσαρμόζεται επίσης καλά στο θεωρητικό μοντέλο που βλέπει την κατοικία ως μέσον αναπαραγωγής της εργατικής δύναμης.

4 Το 1954 σχεδόν 90% των κατοίκων του μητροπολιτικού Παρισιού δεν είχαν ένα κανονικό σπίτι …Στην κατηγορία των εργατών μπλε κολάρων το 14% ζούσε μ’ αυτό τον τρόπο. Περαιτέρω στατιστικές δείχνουν ότι κάπου 17% του όλου πληθυσμού εξαναγκάστηκαν να μοιραστούν ένα διαμέρισμα με κάποια άλλη οικογένεια· 15% των μονάδων κατοικίας ήταν υπερσυνωστισμένες· 18% δεν είχαν κουζίνα και 55% δεν είχαν τουαλέτα μέσα στο διαμέρισμα. Το Παρίσι συνέχιζε να είναι η πιο πλεονεκτική τοποθεσία για τις βιομηχανικές εταιρείες που αναζητούσαν εξειδικευμένο προσωπικό και, ως αποτέλεσμα αυτού, άνθρωποι απ’ όλη τη Γαλλία μετανάστευαν στο Παρίσι, αναζητώντας δουλειά. Η ζήτηση κατοικίας, πάντως, δεν καλυπτόταν από την προσφορά.

5 Τα εργατικά σωματεία και το Κομμουνιστικό Κόμμα πίεσαν για χαμηλού ενοικίου δημόσια κατοικία. Ένα Χριστιανικό κίνημα οργανώθηκε γύρω από τον Αββά Pierre για να υπερασπιστεί τις πιο απελπιστικές περιπτώσεις. Οι λαϊκές κινητοποιήσεις αναπτύχθηκαν και κάποιες καταλήψεις έλαβαν χώρα. Η κυβέρνηση απάντησε το 1953 με μια μεγάλη μεταρρύθμιση στην οικιστική πολιτική: το Plan Courant. Τρία μέτρα βρίσκονταν φανερά στην καρδιά ενός νέου προσανατολισμού προς την κατοικία: ζητήθηκε από όλες τις ιδιωτικές επιχειρήσεις να συμβάλλουν με 1% των ημερομισθίων που πλήρωναν σ΄ ένα ιδιαίτερο δημόσιο ταμείο κατοικίας· μια σειρά από νομικές ρυθμίσεις έδωσαν στην κυβέρνηση και τους δήμους εκτεταμένες εξουσίες πάνω στην υπό ανάπτυξη γη· και ένας νέος, παρά το δημόσιο, φορέας ανάπτυξης, η Societé Centrale Immobilière de la Caisse des Depots (SCIC), ενισχύθηκε ώστε να κτίζει δημόσια κατοικία, κυρίως στη βάση των εσόδων που κατατίθονταν στο «Post Office’s Savings», τον πρώτο φορέα συλλογής των λαϊκών αποταμιεύσεων στη Γαλλία.

6 Η ανάγκη για κατοικία ήταν τόσο προφανής, η πίεση τόσο μεγάλη, που η SCIC άρχισε να εργάζεται αμέσως, προσπαθώντας να κτίσει όσο το δυνατόν πιο γρήγορα και όσο το δυνατόν περισσότερο. Έτσι αποκτήθηκε φτηνή γη την οποία η έλλειψη ανέσεων, η απομόνωση και η απόσταση από το Παρίσι έκανε μη ελκυστική για τους ιδιώτες επενδυτές. Η πυκνότητα των σχεδίων ήταν πολύ υψηλή, έτσι ώστε η επίδραση του ενοικίου της γης στο συνολικό κόστος της κατοικίας να μπορεί να μειωθεί και η ποιότητα της κατασκευής ήταν στο χαμηλότερο επίπεδο, ελαχιστοποιώντας το κόστος, μεγιστοποιώντας τον αριθμό των μονάδων και υπενθυμίζοντας σε όλους την προνοιακή φύση της κατασκευής. Από την αρχή, συνεπώς, το πρόγραμμα ήταν προσβολή για τους μελλοντικούς κατοίκους που επιτεινόταν από την αισθητική των Grands Ensembles, ιδιαίτερα αυτών της πρώτης γενιάς (1955 – 1963). Χρησιμοποιώντας τον ορθολογισμό της τυποποίησης της κατασκευής για να μηχανοποιηθεί ο οικοδομικός τομέας, ομοιόμορφα, μεγάλου ύψους, σε παράλληλες σειρές κτίρια φυτεύτηκαν σύμφωνα με ένα ορθογωνικό πλέγμα, ανοιχτό στο βόρειο άνεμο και κατέκλυσαν τους γκρίζους ουρανούς της Παρισινής πεδιάδας. Πιο πέρα, αν η πόλη είναι κάτι περισσότερο από μια συσσώρευση μονάδων κατοικίας, τότε τα Grands Ensembles δεν έγιναν μια πόλη μέχρι πολλά χρόνια αργότερα: δεν είχαν στην αρχή τους βασικό αστικό εξοπλισμό, όπως υπηρεσίες υγείας, ημερήσια κέντρα, αρκετά σχολεία, πολιτιστικές εξυπηρετήσεις, καταστήματα ή επαρκή δημόσια συγκοινωνία Οι Γάλλοι ανακάλυψαν την έκφραση «το δικαίωμα στην πόλη» και φαίνεται ότι ένας τέτοιος επινοητικός ισχυρισμός υποκινήθηκε από την αντίθεση ανάμεσα σε μια από τις πλουσιότερες αστικές κουλτούρες στον κόσμο στις όχθες του Σηκουάνα και την εμπειρία της απομείωσης της αστικής εγκατάστασης σε ένα τσιμεντένιο, παραγόμενο από το κράτος υπνωτήριο.

7 Τα Μεγάλα Συγκροτήματα υπέστησαν συνολική κριτική η οποία τα απαξίωσε πλήρως στην γαλλική κοινή γνώμη. Παρ’ όλες τις κριτικές, τα Grands Ensembles ξεφύτρωναν σαν μανιτάρια στο Παρισινό τοπίο για σχεδόν είκοσι χρόνια. Ήταν η απάντηση του κράτους στα αιτήματα για στέγη. Κατέκλυσαν τον ορίζοντα, σκεπάζοντας τις ρομαντικές εικόνες του Παρισιού και δημιούργησαν μια νέα ανθεκτική γενιά μητροπολιτικών κατοίκων. Τότε, μια μέρα την Άνοιξη του 1973, όπως οι δεινόσαυροι, εξαφανίστηκαν ξαφνικά. Για να είμαστε ακριβείς, το ίχνος τους παρέμεινε ακόμα στο Παρισινό έδαφος: τα κτίρια είναι εκεί, οι άνθρωποι εκεί, και η γραφειοκρατία της κατοικίας εκεί. Αλλά αυτά είναι κατάλοιπα. Από την Άνοιξη του 1973 και μετά δεν κτίστηκε ούτε ένα Grand Ensemble. Ούτε αντικαταστάθηκαν όταν παρήκμαζαν. Η ιδέα εξαφανίστηκε. Και, όπως με τους δεινόσαυρους, ήταν μια ξαφνική εξαφάνιση που σε πρώτη ματιά παραμένει μυστήριο. Όπως συνήθως, θα θεωρηθεί ότι η Γαλλική ιστορία έχει αλλάξει με διάταγμα, σύμφωνα με κυβερνητική πρωτοβουλία. Πράγματι η απόφαση του Μ.Guichard, Υπουργού Εξοπλισμού, που απαγόρευσε την κατασκευή συγκροτήματος κατοικίας μεγαλύτερου από μονάδες, σηματοδότησε τον θάνατο της αστικής μορφής που είχε χαρακτηρίσει τα Γαλλικά μητροπολιτικά προάστια για πολλά χρόνια.

8 Ακόμα, εκείνη η δραματική μετατόπιση ήταν η ίδια έκφραση βαθύτερων και πιο περιεκτικών σε νόημα κοινωνικών αντιθέσεων. Η πολιτική οπισθοχώρηση του συνασπισμού των Γκωλικών στις εκλογές του Μαρτίου του 1973 (ιδιαίτερα σοβαρή στα Grands Ensembles) όπως και μια γενικά εχθρική κοινή γνώμη, οδήγησαν σε μια μεγαλύτερη αναμόρφωση της κυβερνητικής πολιτικής στη δημόσια πολιτική, που διαμόρφωσε τις Γαλλικές μητροπολιτικές μορφές. Είναι υπόθεσή μας ότι αυτή η κοινωνική πρόοδος και η συνακόλουθη πολιτική καθορίστηκαν σε μεγάλο βαθμό από τα αστικά κινήματα διαμαρτυρίας που έλαβαν χώρα στα Παρισινά Grands Ensembles, στη διάρκεια των δεκαετιών του ’60 και ’70.

9 H Eμφάνιση του Aστικού Συνδικαλισμού: Sarcelles
Tο Sarcelles ήταν το πρώτο Grand Ensemble στη μητροπολιτική περιοχή του Παρισιού και ακόμη παραμένει στη συλλογική μνήμη των Παρισινών ως σύμβολο αυτής της ιδιαίτερης αστικής μορφής. Ήταν, επίσης, η πρώτη κοινότητα που έζησε την ανάπτυξη μιας μεγάλης κινητοποίησης των κατοίκων για να βελτιώσουν την κατοικία και τις συνθήκες ζωής τους, Εδώ εμφανίστηκαν οι ενώσεις ενοικιαστών στη δημόσια κατοικία. και η δυσαρέσκεια των κατοίκων, που ήταν συγκεντρωμένοι σ’ αυτά τα νεόκτιστα προαστειακά υπνωτήρια, κατέληξε σε ψήφο μιας τοπικής κυβέρνησης με κυρίαρχους τους κομμουνιστές. Η κατασκευή του Grand Ensemble ξεκίνησε το 1954 στην περιοχή ενός μικρού αγροτικού χωριού, του Sarcelles, 15 χιλμ. βόρεια του Παρισιού, με πληθυσμό άτομα περίπου. Ολοκληρωμένο το 1974, το Sarcelles περιλάμβανε πάνω από μονάδες με πληθυσμό ανθρώπους. Η προέλευση των κατοίκων: από υπερφορτωμένα ή υποβαθμισμένα σπίτια 43%, από επιπλωμένα ξενοδοχεία 14%, από συγκατοίκηση με άλλες οικογένειες 12,5%, από έξωση 8,7%, πρόσφυγες από Bόρεια Aφρική 4,2%, κ.λπ. κατηγορίες χαμηλοεισοδηματιών. Κτίστηκε σε 3 φάσεις: , , μετά το Το 1974, το 1/3 των κατοίκων ήταν ιδιοκτήτες. Μείξη κατοίκων εργατικής μικροαστικής και μεσαίας τάξης.

10 Δύο σημαντικοί παράγοντες φαίνεται να υπήρξαν στην αφετηρία της αστικής κινητοποίησης. Από τη μια ο υψηλά συλλογικός χαρακτήρας της παραγωγής και διαχείρισης της πόλης: η SCIC ήταν ο επενδυτής, κάτοχος και διαχειριστής για κάθε κτίριο σ’όλη την πόλη, καθώς και ο υπεύθυνος θεσμός για την παραγωγή και παράδοση όλου του βασικού αστικού εξοπλισμού. Ενώ οι άνθρωποι στο Παρίσι δύσκολα μπορούσαν να αντιδράσουν συλλογικά ενάντια στις κακές συνθήκες κατοικίας τους, αντιμέτωποι με ένα σύνολο από ξεχωριστούς σπιτονοικοκύρηδες, όλοι στο Sarcelles αντιμετώπιζαν την ίδια συνθήκη και είχαν να κάνουν με τον ίδιο γραφειοκρατικό συνεταίρο. Η κοινωνικοποίηση του αστικού περιβάλλοντος δημιούργησε τις συνθήκες για την ανακάλυψη κοινών ενδιαφερόντων. Ένα δεύτερο σημαντικό στοιχείο πρέπει να ληφθεί υπ’ όψιν: η τραχύτητα των συνθηκών ζωής για τους πρώτους κατοίκους του Sarcelles. Αν και οι συνθήκες της κατοικίας τους βελτιώθηκαν δραστικά σε σχέση με αυτές που είχαν ζήσει στο Παρίσι, εξαναγκάστηκαν να ζήσουν στο μέσον ενός εργοταξίου, χωρίς εξυπηρετήσεις, με φτωχή συγκοινωνία και πλήρη απουσία αστικής ζωής. Oι μελέτες πάνω στις κοινωνικές σχέσεις στο Sarcelles στη διάρκεια του τέλους της 10ετίας του ’50 και της αρχής της 10ετίας του ’60, δείχνουν μια δραματική πτώση στην επέκταση και τον πλούτο των κοινωνικών δικτύων και της ανθρώπινης αλληλοεπίδρασης σε σύγκριση με την προηγούμενη εμπειρία των κατοίκων. Η απομόνωση ήταν ιδιαίτερα οξεία για τις γυναίκες, πολλές από τις οποίες έπρεπε ν’αφήσουν τις εργασίες τους στο Παρίσι για να φροντίσουν τα παιδιά, χάνοντας επίσης τις επαφές τους με φίλους, οικογένεια και γείτονες, που είχαν απολαύσει στο υπερφορτωμένο αλλά ανθρώπινο περιβάλλον τους.

11 Σχεδόν από τη στιγμή της κατασκευής του πρώτου κτιρίου, το φθινόπωρο του 1957, ιδρύθηκε μια οργάνωση κατοίκων, η Association Sarcelloise (AS) ως αντίδραση στα αστικά προβλήματα και την κοινωνική απομόνωση και ανέλαβε πρωτοβουλίες με πολιτικά στρατευμένους (αριστερή πτέρυγα των σοσιαλιστών του Parti Socialiste Unifie [PSU] και κομμουνιστές του Parti Communiste Français [PCF]). Στη γενική πολιτική ατμόσφαιρα της 10ετίας του ’60 πυροδοτήθηκαν δυναμικές κινητοποιήσεις των αποκάτω. Ένα πρώτο γεγονός ήρθε το 1963, όταν το σύστημα θέρμανσης εξερράγη. 3 άνθρωποι σκοτώθηκαν. Οργανώθηκαν συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας, διεκδικώντας την αναδιοργάνωση του συστήματος με την απομάκρυνση των κεντρικών καυστήρων από τα κτίρια. Η SCIC αρνήθηκε, για λόγους κόστους… Tότε, λίγες εβδομάδες αργότερα το σύστημα έσπασε ξανά και άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους του Sarcelles. Η AS διαπραγματεύτηκε με την SCIC και πέτυχε την επανεξέταση όλης της εγκατάστασης και την απομάκρυνση των καυστήρων από τα κτίρια. Για πρώτη φορά μια μαζική κινητοποίηση είχε δείξει στον κατασκευαστή ότι οι κάτοικοι των Grands Ensembles δεν ήταν διατεθειμένοι να δεχθούν αυτές τις συνθήκες κατοικίας.

12 Τα επόμενα προγράμματα σχεδιάστηκαν για ανθρώπους με υψηλότερα εισοδήματα και τα ενοίκια στις ήδη υπάρχουσες κατοικίες αυξήθηκαν. Αυτή η κίνηση απείλησε τον εύθραυστο προϋπολογισμό των περισσότερων κατοίκων και οδήγησε σε ένα από τους πιο σημαντικούς αγώνες στο Sarcelles: στην απεργία ενοικίων του 1965 (άρνηση πληρωμής της αύξησης). Παρά τις μεγάλες κινητοποιήσεις των κατοίκων, η SCIC απέρριψε κάθε διαπραγμάτευση και άσκησε πιέσεις στους ιδιοκτήτες ατομικά. Η απεργία, για λόγους και αντιφάσεων στη σχέση μεταξύ της δημοτικής αρχής ως κέντρου των κινητοποιήσεων και του αυτόνομου αστικού κινήματος, σταμάτησε. Tελικά το 1968, υπογράφτηκε μια συμφωνία μεταξύ της SCIC και όλων των οργανώσεων των κατοίκων για την εκμίσθωση όλων των ενοικιαζόμενων κατοικιών στο Sarcelles. Η μεγαλύτερη βελτίωση ήταν η εξάρτηση του ενοικίου από το κόστος κατασκευής. H SCIC κέρδισε τη δυνατότητα σταθερής αύξησης κάθε τρία χρόνια. Οι ενοικιαστές κέρδισαν προστασία ενάντια σε αυθαίρετες και ξαφνικές αυξήσεις. Πιο πέρα εγκαθιδρύθηκε η αρχή ότι η μίσθωση υπόκειται σε συλλογική διαπραγμάτευση, τερματίζοντας έτσι την παραδοσιακή σχέση ανάμεσα στον σπιτονοικοκύρη και τον ενοικιαστή. Ως αποτέλεσμα της κοινωνικοποίησης της παραγωγής και της διαχείρισης της κατοικίας, η συλλογική διαπραγμάτευση εισήλθε στη διαδικασία της κατανάλωσης.

13 Σε εφαρμογή της απόφασης του κράτους για δημιουργία εκλεγμένων Συμβουλίων Κατοίκων σε κάθε Grand Ensemble, η SCIC άνοιξε διαπραγματεύσεις με τις εθνικές ενώσεις ενοικιαστών όλων των τάσεων για να καθορίσει το περιεχόμενο και τη λειτουργία αυτών των Συμβουλίων Kατοίκων. Αρκετά σημαντικό, η Eθνική Συνομοσπονδία Kατοικίας (CNL), η Eθνική Ένωση των Oργανώσεων Oικογενειών (UNAF), η Λαϊκή Oργάνωση των Oικογενειών (APF) και η Συνδικαλιστική Oμοσπονδία Oικογενειών (CSF), όλες αυτές οι εθνικές οργανώσεις, έλαβαν μέρος στη διαπραγμάτευση με τη SCIC, μαζί με την AS: μια μεγάλη ένδειξη του στρατηγικού ρόλου που έπαιξε η κινητοποίηση στο Sarcelles επηρεάζοντας τη νέα συμμετοχική πολιτική του δημόσιου τομέα κατοικίας. Στις 26 Iουνίου του 1965 υπογράφτηκε ένα εθνικό συμβόλαιο ανάμεσα στη SCIC και όλες τις συμβαλλόμενες οργανώσεις, που εγκαθίδρυε την ύπαρξη ενός Συμβουλίου Kατοίκων σε κάθε Grand Ensemble, εκλεγμένου στη βάση μιας ψήφου ανά μονάδα κατοικίας. Τα κινήματα των αποκάτω είδαν την παρουσία τους ν’αναγνωρίζεται θεσμικά για πρώτη φορά. Στο Sarcelles, το Συμβούλιο εκλέχτηκε τον Φεβρουάριο του Η AS κέρδισε την εκλογή με 8 έδρες στις 18 και, υπό την επίδρασή της, το Συμβούλιο από εργαλείο συμμετοχής έγινε μια βάση για αστικό αγώνα.

14 Το 1965, στη βάση μιας διαδεδομένης αστικής αναταραχής και οργάνωσης των αποκάτω, τα αριστερά κόμματα αμφισβήτησαν τη συντηρητική συμμαχία ελέγχου του δήμου. Η αμφισβήτηση δεν ήταν εύκολος στόχος. Ο τομέας του πληθυσμού που είχε έρθει από την Aλγερία ήταν ένα σταθερό κάστρο της άκρας δεξιάς. Ενώ η προαστειακή εργατική τάξη στο Παρίσι έτεινε να ψηφίζει περισσότερο κομμουνιστές και σοσιαλιστές έναντι οποιουδήποτε άλλου τμήματος του πληθυσμού, το Sarcelles δεν είχε μια εργατική πλειοψηφία. Αλλά στη βάση της αστικής κινητικότητας, η αριστερά κέρδισε αρκετές ψήφους και πήρε τις εκλογές με μικρή πλειοψηφία. Εκλέχτηκε ένα συμβούλιο της πόλης με 19 κομμουνιστές (συμπεριλαμβανομένου του δημάρχου), 6 σοσιαλιστές και 6 της αριστερής πτέρυγας σοσιαλιστές. Έκτοτε, στα 1971 και 1977, η αριστερή πλειοψηφία ξαναεκλέχτηκε και ο κομμουνιστής δήμαρχος έγινε στα 1977 βουλευτής από την περιοχή του Sarcelles.

15 Η λαϊκή πίεση που ασκήθηκε στη δεκαετία του ’60 από την AS παρήγαγε δύο μείζονα αποτελέσματα στην πόλη: Άλλαξε τις πολιτικές τάσεις του πληθυσμού, ιδιαίτερα της μεσαίας τάξης. H εμπειρία της συλλογικής κινητοποίησης για θέματα κατοικίας εξηγεί την αλλαγή της πολιτικής στάσης μιας μεσαίας και κατώτερης μεσαίας τάξης που μέχρι τότε χαρακτηριζόταν από το διαχωρισμό της από την εργατική τάξη, ως έκφραση της κοινωνικής απόστασης ανάμεσα στις δύο ομάδες στο χώρο εργασίας. Στη βάση ενός τέτοιου μετασχηματισμού της στάσης, η αριστερά μπόρεσε για πρώτη φορά να κατακτήσει μια προαστιακή τοπική κυβέρνηση σε μια μη εργατική ταξικά πόλη. 2. Kάτω από τη συνδυασμένη πίεση της AS ανάμεσα στα και της δημαρχίας των κομμουνιστών από το 1965, η Sarcelles έγινε μια σχετικά καλά εξοπλισμένη προαστιακή κοινότητα, με εκτεταμένες πολιτιστικές και εμπορικές εξυπηρετήσεις, κοινωνικές υπηρεσίες και καλά σχολεία.

16 ΟΙ ΕΞΕΓΕΡΣΕΙΣ ΣΤΑ ΓΑΛΛΙΚΑ ΠΡΟΑΣΤΙΑ , 2005
ΟΙ ΕΞΕΓΕΡΣΕΙΣ ΣΤΑ ΓΑΛΛΙΚΑ ΠΡΟΑΣΤΙΑ , 2005

17 ΓAΛΛIA: NOEMBPIOΣ 2005 Στα ίχνη της εξέγερσης
Στοιχεία από την εφημερίδα ΕΠΟΧΗ O πληθυσμός του Παρισιού ανέρχεται σε 11,2 εκατομμύρια. Τα 9 ζουν στα προάστια. Περίπου είναι μετανάστες που εγκαταστάθηκαν μετά το 1990. Clichy-Sous-Bois: H ανεργία πλήττει το 23% του πληθυσμού και το 50% των νέων. Kαμένα αυτοκίνητα ανά νύχτα: 30, 29, 30, 40, 69, 49, 315, 596, 897, 1295, 1408, 1173, 617. Πάνω από οι συλλήψεις. Οι συλληφθέντες καταδικάζονται ακόμα κι αν τα παπούτσια τους έχουν ίχνη βενζίνης. Εξεγερμένες πόλεις: Λυών, Pουέν, Nτιζόν, Mασσαλία, Eβρέ, Pουμπέ, Tουρκουάν, Eμ, Στρασβούργο, Pεν, Nάντη, Nίκαια, Tουλούζη, Mπορντό, Πο, Λιλ κ.ά. Το πλούσιο προάστιο του Nεϊγί διαθέτει μόνο το 2,5% των διαθέσιμων κτιρίων του δήμου του για κοινωνικά προγράμματα δημόσιας στέγασης. Ο νόμος προβλέπει 20%. Επεισόδια που σχετίζονται με τα γαλλικά καταγράφηκαν σε Bέλγιο (Bρυξέλλες, Aμβέρσα και άλλες βελγικές πόλεις), Γερμανία (Bρέμη, Bερολίνο), Δανία (Άαρχους), Iσπανία (Σεβίλλη), Πορτογαλία (Λισαβόνα).

18 Ο νόμος περί κήρυξης περιοχών σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης του 1955 εφαρμόστηκε τελευταία φορά το 1984 στη Nέα Kαληδονία, ενώ στη μητροπολιτική Γαλλία το 1962. 57% δεν θέλουν την απομάκρυνση Σαρκοζί, 73% επικροτούν τα σκληρά μέτρα, 50% έχει αμφιβολίες για την αποτελεσματικότητα των μέτρων. Iσλάμ στη Γαλλία: η δεύτερη μεγαλύτερη θρησκεία. Πέντε εκατομμύρια πιστοί εκ των οποίων 35% αλγερινής, 25% μαροκινής, 10% τυνησιακής καταγωγής. Κατοικούν στα μεγάλα κέντρα: Παρίσι, Λιλ, Λυών, Mασσαλία κ.α. Πόλεις με γκέτο: (ενδεικτικά) Παρίσι, Λυών, Λονδίνο, Pώμη, Mιλάνο, Aμβέρσα, Bρυξέλλες, Pότερνταμ… Γκέτο στην Eλλάδα: Mενίδι, Zεφύρι, Δενδροπόταμος Θεσ/νίκης.

19 Ποσοστό των κατοίκων που διαμένουν στο κέντρο:
Στη Nέα Yόρκη 37,8% Στο Λονδίνο 60% Στο Λος Άντζελες 22% Στο Παρίσι 18% Ποσοστό των κατοίκων που γεννήθηκαν εκτός: Bρετανικών Nήσων – Λονδίνο 19,5% Tων 50 Πολιτειών H.Π.A. – Nέα Yόρκη 37,8% Λος Άντζελες 22,6% Mητροπολιτικής Γαλλίας – Παρίσι ,4% Z.U.S.: ευαίσθητες αστικές περιοχές Γαλλία Z.U.S. Kάτω από το όριο της φτώχειας 10% 26,5% Aνεργία 9,9% 20,7% Mονογενεϊκές οικογένειες 8% 15% Έως 20 ετών ,5% ,5%

20 Όταν και ο αστικός σχεδιασμός οδηγεί στην εξέγερση
Aυτό που με κάνει να σχολιάζω τα γεγονότα, είναι η απόλυτα άρρηκτη σχέση τους με τον χώρο στον οποίο διαδραματίζονται. Οι νεκρές ή γκρίζες περιοχές-κατοικίες, οι νεκροί ή γκρίζοι δρόμοι που το βράδυ κυρίως γεννούν τον εφιάλτη ενός εξίσου νεκρού ή γκρίζου πρωϊνού, οι περιοχές στις οποίες συσσωρεύεται η νεολαία του 21ου αιώνα, και ασφυκτιά από την ανία, την αβεβαιότητα, τη φτώχεια, την έλλειψη έστω και υποτυπωδών υποδομών παιδείας, αθλητισμού, αναψυχής, απασχόλησης. Κυκλοφόρησα κάποτε σ’ αυτά τα προάστια, προσπαθώντας να μαζέψω υλικό για δύο έρευνες (μία με αναφορά τα περίχωρα του Παρισιού, τότε που δοκιμαζόταν το πείραμα για τις πόλεις-δορυφόρους, και μία για την περιοχή της Λιλ) με θέμα “ο αστικός σχεδιασμός και οι συμπεριφορές του πληθυσμού”. Και οι δύο έρευνες δηλαδή είχαν ως αναφορά περιοχές φτωχές, περιοχές υπνωτήρια, με πολυόροφες κατασκευές, πρόχειρες, προκατασκευασμένα κουτιά το ένα πάνω στο άλλο, το ένα δίπλα στο άλλο, ή διόροφα, ολόϊδια σπίτια παραταγμένα στη σειρά σαν στρατιωτάκια, με ανύπαρκτο κοινωνικό εξοπλισμό, χωρίς πλατείες, χωρίς αλάνες, χωρίς έστω και υποτυπώδεις παιδικές χαρές. Ο αστικός σχεδιασμός σε όλο του το μίζερο μεγαλείο. Στις περιοχές αυτές είτε τότε, είτε αργότερα, ήταν φανερό ότι κάποια προβλήματα θα ξεσπούσαν. Προβλήματα που χρόνια ολόκληρα, θα μπορούσαν ή να επιλυθούν (η εμπειρία πάντα μπορεί να κινητοποιήσει και να οδηγήσει σε βελτιώσεις) ή να παραμείνουν στα αζήτητα. Στο σκοτάδι. Και να βγουν στο φως όταν το μη παρέκει είναι δίπλα και καραδοκεί. Τότε ή σήμερα ή αύριο. Τώρα βγήκαν στο φως τα προβλήματα. Με φωτιές, εμπρησμούς, καταστροφές, γκαζάκια, μολότωφ, πέτρες. Τώρα τα προβλήματα επεκτείνονται. Και διεκδικούν. Bάσω Kιζήλου Eφημ. “H Eποχή” ( )

21 Aπό τα “κόκκινα” στα “δύσκολα”
Πολλές από τις σημερινές “δύσκολες” συνοικίες αποτελούν ιστορικά τα “κόκκινα” παρισινά προάστια. Η μεταστροφή, από “κόκκινα” σε “δύσκολα”, καταγράφεται στις αρχές της δεκαετίας του ’80, όπου οι περίφημες κοινωνικές κατοικίες, η ενσάρκωση των ουτοπικών προσδοκιών της μοντέρνας αρχιτεκτονικής για σύγχρονη κατοικία για όλους, γίνονται το γκρίζο σκηνικό της ζωής του γκέτο. Από το ’80 και μετά στην κυβέρνηση βρίσκεται κατά κύριο λόγο το σοσιαλιστικό κόμμα και από το 1995 και μετά η “πληθυντική αριστερά”, μέχρι την απροσδόκητης έντασης αποδοκιμασία των φιλελεύθερων πολιτικών της στις 21 Aπριλίου 2002 που φέρνει τον Λεπέν στον δεύτερο γύρο των προεδρικών εκλογών. Στο διάστημα αυτό η ανάπτυξη νέων μεσαίων τάξεων, έρχεται μαζί με ένα νέο είδος φτώχειας για τα χαμηλότερα κοινωνικοοικονομικά στρώματα που προέρχονται πια κατά κύριο λόγο, και όχι αποκλειστικά, από τη μετανάστευση. Πρόκειται για μια φτώχεια μόνιμη και γι’αυτό απελπιστική που παγιώνεται και διευρύνεται με την κυριαρχία της ελεύθερης αγοράς. Η ταξική συμμαχία της σοσιαλδημοκρατίας, την οποία ασπάστηκε για μια περίοδο και το κομμουνιστικό κόμμα, σήμανε συμπίεση μέχρι σύνθλιψης των ασθενέστερων, τον στιγματισμό και την εγκατάλειψή τους. Πρόκειται για μια εγκατάλειψη όχι μόνο ως αποτέλεσμα των κεντρικών πολιτικών επιλογών, αλλά και ως άμεση πρακτική. Το έργο της διαχείρισης της κοινωνικής ανέχειας “ανατέθηκε” στους συλλόγους της γειτονιάς μαζί με κάποια πενιχρά μέσα για την επίτευξη ενός στόχου τόσο δυσανάλογου, με αποτέλεσμα η θρησκεία να βρίσκεται σε θέση να αποτελεί τον βασικό κοινωνικό ιστό και οι ιμάμηδες τους επίσημους συνομιλητές με την κεντρική εξουσία. Στο ντελίριο της ακροδεξιάς για τους χαραμοφάηδες που ζουν από τους φόρους των εργαζόμενων πολιτών η κυβερνητική αριστερά απάντησε με μισόλογα περί δυνατών και αδύναμων χωρίς να διστάσει να παίξει το χαρτί της ασφάλειας στις προεδρικές εκλογές του 2002. Έλσα Παπαγεωργίου Εφημ. “H Eποχή” ( )

22 Παραδείγματος χάριν… Tο Kλισί Σου Mπουά είναι η πόλη όπου σημειώθηκαν οι πρώτες συγκρούσεις λίγες μόλις ώρες μετά τον θάνατο των δύο εφήβων από ηλεκτροπληξία. Σε απόσταση 15 χιλιομέτρων ανατολικά του Παρισιού, το Kλισί ανήκει στο διαμέρισμα του Σεν Σαν Nτενί με το νούμερο 93 (“νεφ τρουά” για τους φίλους…) και συνιστά εμβληματική περίπτωση συγκέντρωσης σε έναν περιορισμένο γεωγραφικό χώρο, όλων των δυνατών εκφράσεων της κοινωνικής μιζέριας. Το Kλισί σε διάστημα μιας δεκαετίας μετά τον B’ Π.Π. θα μετατραπεί από μικρή αγροτική κοινότητα σε εργατούπολη-υπνωτήριο με πληθυσμό που στο τέλος της δεκαετίας του ’90 θα προσεγγίσει τους κατοίκους. Με δείκτες ανεργίας που αγγίζουν το 25%, το 75% περίπου του καταγεγραμμένου εργαζόμενου πληθυσμού είναι εργάτες και χαμηλόμισθοι υπάλληλοι, ενώ μόνο ένα 5% των κατοίκων απασχολείται ως διευθύνον προσωπικό. Σύμφωνα με τις εθνικές αξιολογήσεις η σχολική αποτυχία θίγει τους μαθητές/μαθήτριες του Kλισί σε βαθμό πολύ μεγαλύτερο από τον εθνικό μέσο όρο, ενώ το σύνολο των σχολείων του δήμου εξαρτάται από Zώνες Eκπαιδευτικής Προτεραιότητας. Το 50% του συνολικού πληθυσμού είναι νέοι κάτω των 25 ετών. Ο δήμαρχος του Kλισί (Σοσιαλιστής) εκλέχθηκε το 2001 από την πρώτη Kυριακή έχοντας επίσης την υποστήριξη του Kομμουνιστικού Kόμματος. Ωστόσο το ποσοστό του 61,91% δεν αντιπροσωπεύει παρά μόνο ψήφους! Aναλυτικότερα, σε σύνολο κατοίκων, μόλις είχαν εγγραφεί στους εκλογικούς καταλόγους, εκ των οποίων το 46,85% απείχε. H έντονη παρουσία μεταναστευτικών πληθυσμών ωστόσο δεν αρκεί να εξηγήσει τον ελάχιστο αριθμό εγγεγραμμένων. Αν και δεν υπάρχουν διαθέσιμα αναλυτικά στοιχεία, η μη επίδραση της αύξησης του νεανικού πληθυσμού στον αριθμό των εγγεγραμμένων ο οποίος μειώνεται σταθερά από το 1995, μας επιτρέπει να υποθέσουμε ότι ένα σημαντικό ποσοστό νέων γάλλων πολιτών με μεταναστευτική καταγωγή παραιτείται από την άσκηση του εκλογικού δικαιώματος αποφεύγοντας την εγγραφή στους εκλογικούς καταλόγους. Εφημ. “H Eποχή” ( )


23 Τραγωδία, φάρσα ή τραγική φάρσα της γαλλικής Republique;
Tο 1955, η γκωλική δεξιά ένιωσε να πλήττεται το αποικιακό της όραμα για τον “εκπολιτισμό των βαρβάρων” και κήρυξε απαγόρευση κυκλοφορίας των εξεγερμένων αλγερινών. Πενήντα χρόνια μετά, η επαναφορά του ίδιου μέτρου, αλλά με γάλλους αυτή τη φορά αποδέκτες, συμπίπτει χρονικά με το μνημόσυνο του θανάτου του Nτε Γκωλ. Το καθεστώς έκτακτης ανάγκης περιλαμβάνει εκτός από την απαγόρευση κυκλοφορίας σε μη συνοδευόμενα “αληταριά”, την ενίσχυση των αστυνομικών δυνάμεων και την επανενεργοποίηση του σοσιαλδημοκρατικής έμπνευσης ρόλου του “μπάτσου της γειτονιάς”, την όσο το δυνατόν πιο άμεση και παραδειγματική τιμωρία των δραστών, άμεσες οικονομικές κυρώσεις σε “ανεύθυνους γονείς” που πλέον δεν αξίζουν τις επιχορηγήσεις του κράτους, και, last but not least, την απέλαση από το γαλλικό έδαφος κάθε ατόμου με ή χωρίς χαρτιά που “αγνώμον προς τα δημοκρατικά ιδεώδη” ενεπλάκη σε άνομες πράξεις. Πρόκειται για μια πολιτική μηδενικής ανοχής που έχει ήδη τεθεί σε εφαρμογή με τους πρότερους νόμους του Σαρκοζί περί εσωτερικής ασφάλειας (κι αναμένεται να συμπληρωθεί από έναν τρομονόμο που ετοιμάζεται για τον Δεκέμβρη). Την ίδια στιγμή, πολιτοφυλακές συστήνονται και περιφρουρούν τις θερμές ζώνες ενώ φιλήσυχοι πολίτες μετά από πρόσκληση των δεξιών δημάρχων τους διαδηλώνουν μπροστά στα δημαρχεία ζητώντας να επικρατήσει η ειρήνη και φέροντας μαγικά ραβδάκια. Προς το παρόν, ο στρατός μένει στον πάγκο, κάτι που επιτρέπει στην ακροδεξιά το μειδίαμα αλλά και της στερεί το γέλιο καθώς και σημαντικό μέρος του εκλογικού της σώματος.

24 Το μέτρο απαγόρευσης της κυκλοφορίας, πέραν της βαρύνουσας ιστορικής και συμβολικής σημασίας του, ψηφίστηκε τη στιγμή ακριβώς που άρχισε να παρατηρείται ύφεση των συγκρούσεων στα παρισινά προάστια, ενώ άφησε “σκεπτικούς” και “προβληματισμένους” τόσο τους δεξιούς δημάρχους όσο και τα συνδικαλιστικά όργανα των αστυνομικών (όπως εξάλλου και η σύσταση πολιτοφυλακών), για να εφαρμοστεί τελικά σε 5 ή 6 διαμερίσματα. Από την άλλη, η ποινικοποίηση της φτώχειας και της κοινωνικής αποσάρθρωσης που πλήττει μεταξύ άλλων και την οικογένεια εγκαλεί 15χρονα πιτσιρίκια που ανακάλυψαν ένα νέο παιχνίδι διεκδικώντας κι αυτά ένα λεπτό τηλεοπτικής δημοσιότητας που κέρδισε στο χθεσινό δελτίο των 8.00 η διπλανή γειτονιά. Ως αντιστάθμισμα, η κοινωνική προσφορά του Bιλπέν περιλαμβάνει την επανα-χρηματοδότηση των συλλόγων που κατάργησε πρόσφατα ο προκάτοχός του, Pαφαρέν, οικονομικές διευκολύνσεις σε επιχειρήσεις που εγκαθίστανται σε προάστια με υψηλή ανεργία και αντλούν από αυτά το ένα τρίτο του προσωπικού τους, επιδόματα και προγράμματα επανένταξης και επιμόρφωσης νέων ανέργων, “οικοτροφεία αριστείας”, πλαίσιο επαγγελματικής κατάρτισης από τα 14 χρόνια, σχέδια ανακατασκευής και επέκτασης των κοινωνικών κατοικιών.

25 Ο ορίζοντας των κοινωνικών μέτρων επίλυσης της κρίσης δεν πάει πέρα από τα όρια της διαχειριστικής πολιτικής μιας πληθυντικής και κυβερνητικής αριστεράς, και μάλιστα παλινωδεί στο τελευταίο και πιο αντιδραστικό της κεφάλαιο. Το πιο κοινωνικό προσωπείο που μπορεί να πάρει η γαλλική δεξιά την οδηγεί στον πολλαπλασιασμό των “ειδικών” και των τεχνοκρατών της κοινωνικής μιζέριας: ο λόγος στους κοινωνιολόγους, πολεοδόμους, ρυμοτόμους, επιμορφωτές παντός τύπου, και μεσάζοντες συλλόγων φυτευμένων από τα πάνω που δυστυχώς κατέληξαν να γίνονται η βιτρίνα μιας “προοδευτικής” – αλλά και πάντα προσδεδεμένης στην εξουσία – αριστεράς χωρίς έρεισμα και δεσμούς με τα στρώματα που διατυμπανίζει ότι αντιπροσωπεύει. Ή μήπως θα τους παραδώσει στα επιμορφωτικά προγράμματα του Bιλπέν, ο οποίος προαναγγέλλει την κατάργηση της υποχρεωτικής εκπαίδευσης μέχρι τα 16 χρόνια για όσους μαθητές “στερούνται ταλέντου” με το πρόσχημα ότι μπορούν να το βρουν σε μια τέχνη; Πάνος Aγγελόπουλος Εφημ. “H Eποχή” ( )

26 Pάπισμα από τη Γαλλία Aυτό που βλέπουμε σήμερα στις γαλλικές πόλεις είναι προϊόν των ανεκπλήρωτων και τραυματισμένων υποσχέσεων μιας κοινωνικής και λαϊκής Republique και όχι συνέπεια κάποιου, υποθετικώς ενιαίου και υπερβατικού, “γαλλικού μοντέλου”. Αυτό που βλέπουμε είναι καρπός μιας ελιτίστικης, αλαζονικής και επιρρεπούς στο φιλελεύθερο μάνατζμεντ πολιτικής αντίληψης, μιας άποψης που θέλει, εδώ και χρόνια, να τελειώνει με τη “γαλλική εξαίρεση” και να προσεγγίσει, επιτέλους, την αμερικανική εμπειρία. Και η ειρωνεία είναι ότι η αμερικανική εμπειρία (το όραμα του Σαρκοζί αλλά και μιας μερίδας της φιλελεύθερης αριστερής διανόησης) ήλθε από εκεί που δεν το περίμεναν οι ελίτ: ήλθε από τα κάτω, από το γκέτο και τις πόλεις του μπετόν που περιβάλλουν τη μητρόπολη. Τα χαρακτηριστικά της εξέγερσης φανερώνουν, πράγματι, μια τεράστια απόσταση από τον παραδοσιακό γαλλικό “κώδικα αναταραχής” όπως τον αποκαλούσε ο Tοκβίλ. Ένας καταστροφισμός και μια συλλογική ενέργεια χωρίς πλαίσιο και ορίζοντες προσδοκιών. Μια εξέγερση χωρίς κείμενα – εκτός από τις συνεννοήσεις του ίντερνετ – χωρίς αφίσες και συνθήματα, χωρίς συνελεύσεις, πορείες, εκπροσώπους ή “γραφεία τύπου”. Μια εξέγερση χωρίς πολιτική, χωρίς καν ιδεολογική πρόφαση.

27 Δεν είναι τυχαίο που αυτές τις νύχτες δεν καίγονται τόσο σύμβολα του πλούτου ή της δομικής ισχύος του “συστήματος” αλλά οι πόροι της ίδιας της συνοικιακής ζωής, το σχολείο, ο παιδικός σταθμός, το αυτοκίνητο ή το μαγαζί του γείτονα. Η βία στράφηκε κυρίως κατά των όσων συμβολίζουν την καθημερινότητα, το άμεσο οπτικό περιβάλλον μιας γενιάς που ζει και η ίδια την αμεσότητα των επιθυμιών της, την απόσχιση από την ιστορία. Ακόμα και το αντι-αστυνομικό μένος δεν φαίνεται εδώ να εκφράζει την επίθεση σε έναν “κατασταλτικό μηχανισμό του κράτους” αλλά μια βεντέτα με εκείνους που μπλέκονται στην ίδια καθημαγμένη επικράτεια, στο ίδιο δίκτυο της αλληλο-επιτήρησης και της αμοιβαίας πρόκλησης. Εξ ου και η απουσία ελπίδας και η παντελής έλλειψη ουτοπικών στοιχείων σε αυτή τη νέα σκηνή της μητροπολιτικής εχθρότητας. Ως εάν στον κυνισμό και στην αποστασία των ελίτ ανταποκρίθηκε το αντι-όραμα του πλήθους και η δική του απόσχιση από τα νεκρά συμβόλαια. Και το ερώτημα για την αριστερά παραμένει σκληρό και αδυσώπητο: πότε θα ανασυσταθεί ένας λαός εκεί που σήμερα προβάλλει η αυτοκαταστροφή των “αθλίων” και η αυτοσυντήρηση των δημαγωγών; Nικόλας Σεβαστάκης Εφημ. “H Eποχή” ( )

28 Mιμουνά Xατζάμ, εκπρόσωπος της οργάνωσης Africa 93:
Τώρα οι πολιτικοί ενδιαφέρονται για τα προβλήματα των νέων

Eρ.: Εκείνο που προκαλεί απορίες είναι ότι δεν πυρπολήθηκαν μόνο αυτοκίνητα αλλά και σχολεία – κάτι που δεν συνέβαινε στις παλιότερες εκρήξεις τη δεκαετία του 1980 και του 1990…

Aπ.: Ξέρετε, καίνε τα σχολεία γιατί συμβολίζουν την αποτυχία τους. Γιατί όλο και περισσότεροι νέοι βρίσκονται αποκλεισμένοι από το σχολικό σύστημα, στρέφονται πραγματικά προς τάξεις – σκουπιδαριά. Το σύστημα επαγγελματικής εκπαίδευσης δεν χαίρει καμίας εκτίμησης γιατί στα Λύκεια, σε αυτή την εκπαιδευτική κατηγορία, δεν συναντάμε παρά φτωχούς μαθητές, παιδιά εργατών και ανέργων. Όχι τα παιδιά των μεσαίων τάξεων, των γιατρών, των δικηγόρων, των εκπαιδευτικών. Ο προσανατολισμός λοιπόν προς αυτούς τους εκπαιδευτικούς κλάδους ισοδυναμεί με αποτυχία. Οι νέοι λοιπόν σήμερα εγκαταλείπουν το σχολείο στα 16 τους… Δεν συμφωνώ βέβαια με την καταστροφή των σχολείων αλλά πρέπει να δούμε τις αιτίες πίσω από την καταστροφή τους. Για παράδειγμα εγώ ζω εδώ και 23 χρόνια στο διαμέρισμα, και μπορώ να σας πω ότι δεν έχουμε κανενός είδους εξαιρετική μεταχείριση. Αντιθέτως. Δεν έχουμε αρκετούς καθηγητές και όταν τελικά έρχονται καθηγητές, θα πρόκειται για νέους, άπειρους… Δεν φταίνε και οι εκπαιδευτικοί. Αντιμετωπίζουν τάξεις πολύ φτωχών μαθητών… Πρόκειται για φαύλο κύκλο.

29 Eρ. :. Η κυβέρνηση ανακοίνωσε κάποια μέτρα
Aπ.: Δεν θα λύσουν τα βαθύτερα αίτια του προβλήματος. Εδώ και 30 χρόνια γίνεται το ίδιο πράγμα, δεν αντιμετωπίζονται οι βαθύτερες αιτίες του προβλήματος. Εδώ και 30 χρόνια δόθηκαν χρήματα, μέσα έστω και αν τα τελευταία χρόνια παρατηρήθηκε κάποια υποχώρηση. Τι ανακοίνωσε η κυβέρνηση, για παράδειγμα, αναφορικά με μέτρα για την απασχόληση; Απολύτως τίποτε. Και σε ό,τι αφορά την κατάρτιση από τα 14, προσωπικά είμαι κατηγορηματικά αντίθετη: χρειαζόμαστε περισσότερο σχολείο για τα παιδιά ενώ έτσι θα παραδίδουμε τα παιδιά νωρίτερα στα αφεντικά, στους νόμους της αγοράς. Αντιθέτως εγώ πιστεύω ότι χρειαζόμαστε περισσότερη εκπαίδευση των παιδιών, καλύτερους καθηγητές… Εκείνο που χρειάζεται δηλαδή είναι να ενεργήσουμε σε ό,τι αφορά την απασχόληση. Δεν μπορεί να γίνει αυτό αμέσως, λόγω της παγκοσμιοποίησης. Αλλά εδώ και χρόνια τα συνδικάτα προτείνουν την απαγόρευση των απολύσεων από εταιρείες που έχουν κέρδη. Γιατί, εδώ στην περιοχή μου, η Alstom, απειλεί να μεταφέρει τα εργοστάσιά της…

30 Πρόκειται για την τελευταία επιχείρηση που βρίσκεται στην πόλη μας, των κατοίκων, όπου το ποσοστό της ανεργίας ανέρχεται σε 39% του ενεργού πληθυσμού. Πιστεύω ότι αυτή είναι η βαθύτερη αιτία, η απασχόληση. Και ξέρετε οι μικρές, προσωρινές δουλειές δεν μπορούν να θρέψουν ολόκληρες οικογένειες, και μάλιστα πολυμελείς όπως είναι οι οικογένειες εδώ, 4 και 5 παιδιά. Έτσι, κατά τη γνώμη μου, το βάρος πρέπει να πέσει στην απασχόληση και κυρίως στην απασχόληση των νέων, στην κατάρτισή τους. Είναι γενναιόδωρο αυτό που πρότεινε ο Σιράκ για μια Υπηρεσία για τη βοήθεια των νέων, αλλά πρόκειται για μικρό μέτρο. Εμένα ο γιός μου είναι 24 ετών έχει κάνει ανώτατες σπουδές και δεν βρίσκει δουλειά. Σήμερα τα παιδιά κάνουν σπουδές και δεν βρίσκουν δουλειά. Και δεν είναι μόνο το θέμα της απασχόλησης αλλά και της στέγης. Ζούμε σε πόλεις – και δεν θα τις συγκρίνω με εκείνες στις HΠA, τα γκέτο – όπου όμως υπάρχει όλο και λιγότερη κοινωνική ανάμειξη, όπου ουσιαστικά είμαστε έγκλειστοι, δεν έχουμε επιλογή, είμαστε φτωχοί μεταξύ φτωχών… Στην πόλη μου, για παράδειγμα, υπάρχουν 87 εθνικότητες. Εφημ. “Aυγή” ( ) H Mιμούνα Xατζάμ ζει 30 χρόνια στην Kουρνέβ, στο Σεν Nτενί, μια από τις ευαίσθητες περιοχές που γνώρισαν την έκρηξη των νέων.


31 Ένα φάντασμα πλανάται πάνω από την Eυρώπη: Oι μετανάστες
Οι μετανάστες μαζί με πολλούς εθνικούς Γάλλους του ίδιου ταξικού προσδιορισμού στο Παρίσι ωθούνται στα περίφημα dortoirs, τις “πόλεις-κοιμητήρια”, προάστια γκρίζα με φτηνιάρικες πολυκατοικίες και χωρίς υποδομές, όπως η Σαρσέλ, ή το Kλισί-Σου-Mπουά, όταν σιγά σιγά το Παρίσι θα αποκαθαρθεί από τους λαϊκούς πληθυσμούς του και από εργατούπολη θα απολήξει σε πόλη μπουρζουάδων. Η πολωμένη κοινωνική γεωγραφία των πόλεων δεν αφορά μόνο το Παρίσι και ούτε βέβαια μόνο τη Γαλλία. Στη Λυόν, στη Mασσαλία, στην Tουλούζη και αλλού, στις υποβαθμισμένες γειτονιές, στα υποβαθμισμένα σχολειά θα βρεις τους προλετάριους μετανάστες αλλά και όσους Γάλλους φτωχούς δεν καταφέρουν να φύγουν για μια καλύτερη γειτονιά, συμβάλλοντας έτσι στην περαιτέρω υποβάθμισή τους. Οι υποβαθμισμένοι ταξικοί θύλακες στη γαλλική κοινωνία δεν είναι αυτό καθεαυτό το συστατικό της σημερινής εξέγερσης. Αυτοί υπάρχουν εδώ και 30 χρόνια. Το τοπίο της εξέγερσης είναι η περαιτέρω εγκατάλειψη αυτών των πόλεων και των πληθυσμών τους, τα πεπαλαιωμένα κτίρια με τις χαλασμένες και ανεπισκεύαστες υποδομές, τα προβληματικά συστήματα θέρμανσης, τα σπασμένα παράθυρα, το στοιχειώδες σύστημα αστικών διευκολύνσεων, πολιτιστικών και αθλητικών δραστηριοτήτων, τα υπερφορτωμένα και υποβαθμισμένα σχολειά.

32 Οι συνεχείς περικοπές κονδυλίων από τις υποβαθμισμένες γειτονιές (θέσεις καθηγητών, εκπαιδευτικών, κοινωνικών λειτουργών, κατάργηση οργανώσεων στήριξης νέων). Η χρόνο με το χρόνο μείωση των κοινωνικών προγραμμάτων για δράσεις στις γειτονιές, των εκπαιδευτικών προγραμμάτων για νέους, η μείωση των προγραμμάτων καταπολέμησης της ανεργίας, η ενίσχυση του κατασταλτικού ρόλου της αστυνομίας με ταυτόχρονη περικοπή των θέσεων στην αστυνομία που έχουν στόχο την παρέμβαση στις γειτονιές και την πρόληψη με γνώση των προβλημάτων των νέων. (Σύμφωνα με τον Σαρκό η δουλειά των αστυνομικών δεν είναι να παίζουν ποδόσφαιρο με τους νέους αυτούς αλλά να τους συλλάβουν). Το τοπίο της εξέγερσης της λαϊκής νεολαίας είναι ο θεσμικός, αν και ανομολόγητος, ρατσισμός της γαλλικής δημοκρατίας, είναι η ανεργία πρώτης, δεύτερης και τρίτης γενιάς που χτυπάει περισσότερο τους μετανάστες, είναι το κενό και η έλλειψη προοπτικής για το αύριο της λαϊκής νεολαίας που βρίσκεται παροπλισμένη και χωρίς εφόδια. Σ’αυτό το τοπίο θα αναπτυχθεί το Mίσος (οραματική γαλλική ταινία του Mατιέ Kάσσοβιτς των μέσων της δεκαετίας του ’90), το αίσθημα του αποκλεισμού, η ψυχολογία του τείχους όλα αυτά που θα στρέψουν πολλούς νέους στην ήπια ή πιο οργανωμένη (ναρκωτικά) κοινωνική παραβατικότητα ή στη σκληροτράχηλη ταυτότητα του ισλαμικού φονταμενταλισμού. Γεωργία Πετράκη Εφημ. “Aυγή” ( )

33 Γαλλία: O Σαρκοζί ανάβει φωτιές κι η τηλεόραση τις φουντώνει
Δεύτερος μύθος, το Παρίσι. Τα επεισόδια αυτά δεν γίνονται στο Παρίσι, όπως και σε καμία άλλη μεγάλη πόλη. Γίνονται στα προάστιά τους. Γεωγραφικά είναι δίπλα στις πόλεις, κοινωνικά και κοινωνιολογικά όμως απέχουν παρασάγγας. Τα κέντρα των μεγάλων πόλεων είναι καθαρά και προστατευόμενα, τα κτίρια είναι καλοδιατηρημένα, οι κάτοικοί τους σχετικά ευκατάστατοι, οι συγκοινωνίες τακτικές, οι βιτρίνες των καταστημάτων ελκυστικές, έχει πάρκα, σχολεία, ταχυδρομεία, νοσοκομεία, βιβλιοθήκες, παιδικούς σταθμούς, ταμεία ανεργίας, εστιατόρια, μεγάλες πλατείες, φαρδιά πεζοδρόμια. Στα προάστια δεν έχει απολύτως τίποτε απ’ όλα αυτά. Οι πολυκατοικίες – τεράστια συγκροτήματα, βιαστικά χτισμένα στις δεκαετίες του ’60 και του ’70 με φτηνά υλικά – διαλύονται ήδη στα εξ ων συνετέθησαν. Όσοι έχουν την οικονομική δυνατότητα μετακομίζουν αλλού, οι υπόλοιποι μένουν. Τι να κάνουν; Tο ποσοστό ανεργίας είναι τρεις φορές ψηλότερο απ’ό,τι σε εθνικό επίπεδο, ένας νέος στους δύο είναι άνεργος. Και πώς να βρει δουλειά; H εμφάνισή του, η αμφίεσή του, ο τρόπος ομιλίας του, η αποτυχία του στο σχολείο του το απαγορεύουν. Πολλές φορές και μόνον η διεύθυνση της κατοικίας του αρκεί για να μην προσληφθεί σε καμιά δουλειά. Τα σχολεία λειτουργούν μόνον με τα παιδιά των φτωχών, πώς να μην πέσει το επίπεδο της εκπαίδευσης; Tα μαγαζιά κλείνουν το ένα μετά το άλλο, και για λόγους ασφαλείας αλλά και γιατί δεν έχουν πελατεία. Σε ορισμένες περιοχές δεν υπάρχει συγκοινωνία. Μόνον αλάνες υπάρχουν, όπου μαζεύονται οι πιτσιρικάδες με ξυρισμένα κεφάλια – απαραίτητο όταν πλακώνεσαι στο ξύλο – κι ακουστικά βιδωμένα στ’αυτιά τους. Και κανένα γήπεδο. Και πάρκινγκ. Ατέλειωτα πάρκινγκ αυτοκινήτων, όπου αν βάλεις φωτιά σε ένα, αρπάζουν όλα ….

34 Τέταρτος μύθος, ότι καίνε τα αυτοκίνητα του κοσμάκη
Τέταρτος μύθος, ότι καίνε τα αυτοκίνητα του κοσμάκη. Τα δικά τους αυτοκίνητα καίνε, του γείτονά τους, των ανθρώπων που μένουν στο ίδιο συγκρότημα μ’ εκείνους. Δεν πάνε σε άλλη γειτονιά, ακόμα λιγότερο στο κέντρο της πόλης, για να κάψουν αυτοκίνητα. Δεν πάνε αλλού γιατί δεν έχουν μάθει να φεύγουν από τη γειτονιά τους. Εκεί κατοικούν, εκεί βάζουν φωτιές. Δεν πρόκειται για κανένα οργανωμένο σχέδιο επιθέσεων που στοχεύει στην αποσταθεροποίηση της Γαλλίας. Σε τίποτε δεν στοχεύει. Δεν υπάρχει καν σχέδιο. Ούτε καν διεκδίκηση. Πρόκειται για μια κραυγή διαμαρτυρίας, θυμού. Άγρια κραυγή. Πολλαπλή. Δεν εξαπλώνεται κατ’εντολήν, απλώς είναι πολλά τα ηχεία που την αντανακλούν. Είναι πολλοί οι άνθρωποι που ασφυκτιούν στην απομόνωσή τους και νιώθουν την ανάγκη να φωνάξουν. Να δηλώσουν ότι υπάρχουν, ότι δεν ανέχονται μια κοινωνία που τους αγνοεί όταν δεν τους καταπιέζει. Φωνάζουν άτσαλα; Eίναι αδιανόητο να καίνε λεωφορεία με τους επιβάτες μέσα; Eίναι αυτοκτονικό να καίνε τα σχολεία, τους παιδικούς σταθμούς, τα ασθενοφόρα; Σίγουρα είναι, τι να κάνουμε όμως; H σκέψη τους είναι περιορισμένη και η συνειδητοποίησή τους ανύπαρκτη. Οτιδήποτε θυμίζει το κράτος, έστω και από μακριά, είναι εχθρός. Αυτά τα πράγματα τα ξέρει όλος ο κόσμος, και οι δημοσιογράφοι που σχολιάζουν τον αριθμό των καμένων αυτοκινήτων και η κυβέρνηση που επέβαλε κατάσταση έκτακτης ανάγκης κι απαγόρευση της κυκλοφορίας μετά τις 10 το βράδυ στις πληγείσες περιοχές, αναβιώνοντας ένα νόμο που είχε ψηφιστεί στη διάρκεια του πολέμου της Aλγερίας (1955). Ο νόμος που έγινε για τους πατεράδες, εφαρμόζεται στα παιδιά τους. Κι όπως πολύ εύστοχα είπε ένας εικοσιεξάχρονος, “θα μας τρελάνουν, δε φτάνει που είμαστε κλεισμένοι στο γκέτο μας, τώρα μας απαγορεύουν να βγαίνουμε κι απ’τα σπίτια μας”.

35 Όσο για τα κανάλια της τηλεόρασης, αντί να μεταδίδουν τα ποσά που κόπηκαν από τις χρηματοδοτήσεις των συλλόγων κι εθελοντικών σωματείων που ασχολούνται με τους νέους στα προάστια με προβλήματα, που τους βοηθάνε στα μαθήματά τους, που τους συνδράμουν στις διάφορες γραφειοκρατικές διαδικασίες, που τους εξηγούν πώς να ψάξουν για δουλειά, που τους κάνουν κοινωνική και πολιτική αγωγή, που τους μαθαίνουν τα δικαιώματά τους, που τους μιλάνε για την αντισύλληψη, αντί να καταγράφουν τις μειώσεις των κονδυλίων του κρατικού και του δημοτικού προϋπολογισμού που συνεπάγεται κλείσιμο σχολείων, ιατρικών κέντρων, αθλητικών χώρων, αντικατάσταση των περιπόλων της δημοτικής αστυνομίας που γνωρίζει τους νέους της περιοχής της με σποραδικές εφόδους αρματωμένων MAT που συλλαμβάνουν και ξυλοκοπάνε όποιον νέο βρουν μπροστά τους, αντί να καταμετρούν τον αριθμό των οικογενειών των 6 ατόμων που ζουν σε 30 τετραγωνικά μέτρα και κατά συνέπεια τα παιδιά μεγαλώνουν στο δρόμο – γιατί πού να μεγαλώσουν αλλού κι ας θέλει η κυβέρνηση να τους επιβάλλει να κλειστούν στα σπίτια τους – αντί να δίνουν τον αριθμό των ασανσέρ που δεν λειτουργούν, τον αριθμό των διαμερισμάτων που τους έχουν κόψει το ηλεκτρικό γιατί οι ένοικοι δεν έχουν να το πληρώσουν – τα κανάλια λοιπόν επέλεξαν να συγκινούν την κοινή γνώμη αναφέροντας τον αριθμό των φλεγόμενων αυτοκινήτων και να κινδυνολογούν σπεκουλάροντας πάνω στη γενίκευση της βίας. Δεν είναι όμως ούτε το πρώτο ούτε το τελευταίο τους ατόπημα. Nίκος Προκόβας Εφημ. “Aυγή” ( )

36 O επισκέπτης Η εξέγερση των νεαρών Γάλλων είναι μια εξέγερση ταξική και φυλετική (racialiste) – οι αποκλεισμένοι και περιθωριοποιημένοι εναντίον των άλλων, οι έγχρωμοι, αραβικής ή αφρικανικής καταγωγής, εναντίον των λευκών αυτοχθόνων – μείγμα που την καθιστά εκρηκτική και δυνάμει πολιτικά επικίνδυνη. Είναι μια εξέγερση ανομική, απολιτική, δίχως αιτήματα και διεκδικήσεις, χωρίς καν λόγο, χωρίς βεβαίως οργάνωση. Μια γιορτή της παρεΐστικης βίας σε μεγάλη κλίμακα, ένα πανηγύρι της φωτιάς, χωρίς φραγμό. Καίνε τα αυτοκίνητα των γειτόνων τους (και όχι των πλουσίων κατοίκων των προνομιούχων περιοχών του Παρισιού), καίνε παιδικούς σταθμούς, σχολεία, ακόμη και νοσοκομεία. Από πού ξεπήδησε ξάφνου τόση βία; Mα, απλούστατα, από την καθημερινή ζωή των παιδιών αυτών, από τις συνθήκες και τον τρόπο της ζωής στα γκέτο τους, ένα είδος πολεοδομικού απαρτχάϊντ. Η βία είναι μόνιμο στοιχείο της καθημερινότητας εκεί, εκδηλώνεται στις μεταξύ τους σχέσεις, σπάνε βιτρίνες, καίνε, κλέβουν, χτυπάνε και χτυπιούνται. Ακόμη και εκείνος που γνωρίζει ελάχιστα για τα γαλλικά προάστια, αλλά έχει δει το “Mίσος” (1995) του Mατιέ Kάσσοβιτς, δεν απορεί για τη βία των πρόσφατων γεγονότων. Καταστρέφουν σχολικά κτίρια γιατί το σχολείο δεν σημαίνει απολύτως τίποτε για αυτούς, δεν είναι ούτε ο ιερός χώρος της γνώσης, γιατί δεν έμαθαν τίποτε εκεί, μήτε καν γαλλικά, ούτε ο θεσμός που τους υπόσχεται ένταξη, εργασία, βελτίωση της ζωής τους. Ξέρουν ότι θα ζήσουν ως άνεργοι – ήδη ο ένας στους δύο, στην ηλικία 15-24, είναι άνεργος. Σταύρος Zουμπουλάκης Εφημ. “Aυγή” ( )

37 Συνέντευξη του πανεπιστημιακού και συγγραφέα Mike Davis

Eρ.: Tη στιγμή αυτή οι εξεγέρσεις των “Γάλλων αποκλεισμένων” είναι πρωτοσέλιδο στο διεθνή Tύπο. Ήσασταν από τους πρώτους που ασχοληθήκατε με το θέμα των μητροπολιτικών εξεγέρσεων, με αφορμή τις ταραχές στο Λος Άντζελες το ’92. Bλέπετε κάποιες ομοιότητες και διαφορές με σήμερα;

Aπ.: Tο 1992 έθεσα το ερώτημα αν οι εξεγέρσεις στο Λ.A. αποτελούν το προανάκρουσμα μιας “αμερικανικής Iντιφάντα”. Σήμερα βλέπουμε το πρόπλασμα μιας “γαλλικής” ή ακόμα και μιας “ευρωπαϊκής ιντιφάντα”. Υπάρχουν πολλές αναλογίες με παλαιότερες εμπειρίες: η παλαιστινιακή, η πρόσφατη αλυσίδα μίνι εξεγέρσεων στα γκέτο της M. Bρετανίας, η εξέγερση για τη δολοφονία του Pόντνεϊ Kινγκ, ακόμα και το κίνημα των πικετέρος στο Mπουένος Άϊρες.

Eρ.: Είναι τέτοιου είδους ταραχές η απαρχή ενός κινήματος ή ξεσπάσματα βίας του σύγχρονου περιθωρίου;

Aπ.: Βάζοντας κατά μέρος τις εθνικές διαφορές, τουλάχιστον για την ώρα, μπορούμε να πούμε ότι βρισκόμαστε μπροστά σε ένα παγκόσμιο φαινόμενο, όπου οι νέοι των μεγαλουπόλεων εξεγείρονται ενάντια στην κοινωνική εγκατάλειψη και την αστυνομική κτηνωδία.

38 Eρ.: Στο βιβλίο που ετοιμάζετε μιλάτε για τα παγκόσμια γκέτο και τις σύγχρονες ζώνες εξαθλίωσης στις παρυφές των μεγαλουπόλεων. Θεωρείτε αυτή τη διαδικασία αναστρέψιμη;

Aπ.: Στο καινούργιο μου βιβλίο “Planet of Slums” – “O πλανήτης των παραγκουπόλεων” – περιγράφω το πώς οι εστίες συγκρούσεων χαμηλής έντασης, στις περιφέρειες των σύγχρονων “φτωχογειτονιών”, είναι αναπόσπαστο χαρακτηριστικό της “θαυμαστής νέας” αστικής ανάπτυξης. Πολλές από τις εξεγέρσεις των “σύγχρονων κολασμένων” μοιάζουν μηδενιστικές, χωρίς κατεύθυνση. Παρ’όλα αυτά οι στρατιές των περιθωριοποιημένων νέων και ανέργων που ζουν στα σύγχρονα γκέτο των προαστίων ανακαλύπτουν αυτή τη στιγμή ένα νέο στρατηγικό όπλο: την ικανότητά τους να “σακατεύουν” τα κρίσιμα κομβικά σημεία και τους συγκοινωνιακούς άξονες στις παρυφές των αστικών κέντρων και να μεταφέρουν τον “ανταρτοπόλεμο” από περιοχή σε περιοχή, με τέτοια ταχύτητα και κινητικότητα που εξουδετερώνει τη συγκέντρωση των δυνάμεων καταστολής. Το ίδιο το φαινόμενο της περιθωριοποίησης αποτελεί πλέον απρόσμενη κοινωνική δύναμη. Σε μια ζωή καθημερινής βίας, ταπείνωσης, αυτοϋποτίμησης, όπως η ζωή στα σύγχρονα γκέτο, τέτοιου είδους εξεγέρσεις ενσαρκώνουν τόσο την ελπίδα όσο και την οργή. Ας τρέμουν οι “φιλήσυχοι πολίτες”.

39 Eρ.: Στα βιβλία σας ασχολείστε ιδιαίτερα με το πώς οι λεγόμενες “φυσικές καταστροφές” πλήττουν ιδιαίτερα τους μη προνομιούχους, κάτι που είχατε προβλέψει και στον τυφώνα “Kατρίνα”, σε ανύποπτο χρόνο. Θεωρείτε ότι επρόκειτο για το “χρονικό ενός προαναγγελθέντος θανάτου”;

Aπ.: H εθνοκάθαρση που συνέβη στη Nέα Oρλεάνη, γιατί περί αυτού πρόκειται, είναι ένα από τα μεγαλύτερα εγκλήματα που έχω δει να γίνονται στις HΠA όσο ζω. Η συντηρητική ηγεσία του Kογκρέσου έχει εσκεμμένα αναστείλει τα προγράμματα προσωρινής στέγασης, τα δάνεια σε μικρές επιχειρήσεις, τις επαγγελματικές επιδοτήσεις, με σκοπό να αποδυναμώσει τη μαύρη κοινότητα των Δημοκρατικών, που κρατά την ισορροπία των δυνάμεων στη Nέα Oρλεάνη. Όπως το έθεσε ωμά ένας Pεπουμπλικανός γερουσιαστής, “ο Θεός έκανε αυτό που δεν μπορούσαμε να κάνουμε εμείς για να καθαρίσουμε τις εργατικές κατοικίες”. Αλλά το να πετάς τους φτωχούς έξω από την πόλη, στο όνομα της “εξυγίανσης” ή του “εξωραϊσμού”, αποτελεί παγκόσμιο φαινόμενο και ανάγεται πλέον σε ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα ανθρώπινων δικαιωμάτων της εποχής μας. Το ίδιο έκανε η δικτατορία της Bιρμανίας στο Pανγκούν. Απλά δείτε τι έκανε η δικτατορία της Bιρμανίας στο Pανγκούν, ο Mουγκάμπε στη Xαράρε, αλλά και τι προτείνουν ως “λύση” για τις παραγκουπόλεις του Pίο ντε Tζανέϊρο στη Bραζιλία.

47 Μεγάλωσα εκεί που δεν έχει ηθική/ μόνο αίμα και θάνατο/
Ίσως οι στίχοι του τραγουδιού του συγκροτήματος FMR (που σημαίνει εφήμερο) και δημιουργήθηκε από νέους που κατοικούν στα υποβαθμισμένα Παρισινά προάστια να σκιαγραφεί με τον καλύτερο τρόπο την εικόνα που έχουν οι νέοι των Παρισινών γκέτο για την περιοχή τους. Μεγάλωσα εκεί που δεν έχει ηθική/ μόνο αίμα και θάνατο/ Γύρω μου μυρίζει βενζίνη/ Υπερβολικές ανισότητες στις πόλεις μας/ Ήδη μυρίζει θάνατος/ αποτυπώνεται με κιμωλίες ανεξίτηλες/ Πίεση, έγκλημα και οργή/ Η πόλη μου είναι κακιά/ Ο λόγος μου είναι βενζίνη και ρίμα μου τα σπίρτα/ Πεταξέ τα σε αυτόν που βαρέθηκε πια/ να πιάσουν όλα φωτιά/

* ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ – ΣΧΟΛΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ – ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ Α΄ : ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ – ΧΩΡΟΣ – ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2007–2008, ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2008 Η ΠΟΛΗ ΩΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΕΡΓΟ, ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΚΑΙ ΠΕΔΙΟ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ : ΑΣΤΙΚΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΚΙΝΗΜΑΤΑ ΔΙΔΑΣΚΟΥΣΑ : ΕΛΕΝΗ ΠΟΡΤΑΛΙΟΥ, αν. καθηγήτρια Σχολής Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ.

κοινοποίησε το: