Δανάη Κολτσίδα: Προς εξαφάνιση της «δημόσιας σφαίρας»

Άρθρα -'Συνεντεύξεις - Παρεμβάσεις Πολιτικός Παράπλους

Sharing is caring!

Σκηνές από ένα δυστοπικό «προσεχώς»


από danaikoltsida Ημ. δημοσίευσης 8 Ιουλίου, 2020


Η δημόσια σφαίρα, είτε με την τρέχουσα είτε με την πιο ακαδημαϊκή/τεχνική[1] έννοια του όρου, αποτελεί συστατικό στοιχείο της δημοκρατικής πολιτικής διαχρονικά – ήδη από την εποχή της αρχαίας αθηναϊκής «αγοράς». Μια δημόσια σφαίρα που διαμορφώνεται από φυσικούς και νοητούς ή/και ψηφιακούς χώρους ενημέρωσης, διαλόγου και κινητοποίησης, στους οποίους μπορούν να συναντώνται ελεύθερα άτομα και συλλογικότητες και που σήμερα περιλαμβάνει, εκτός όσων είχε υπόψη του ο Γιούργκεν Χάμπερμας όταν εισήγαγε την έννοια, τα σύγχρονα τεχνολογικά δίκτυα οριζόντιας ενημέρωσης και κινητοποίησης που κατά μία άποψη μπορούν να δημιουργήσουν ακόμα και τις προϋποθέσεις μιας σύγχρονης (ψηφιακής) άμεσης δημοκρατίας[2].

Κι αν πολλά έχουν γραφτεί επί δεκαετίες για την έννοια της δημόσιας σφαίρας και το είδος της δημοκρατίας που αυτή περιγράφει, για το πώς αυτή μετασχηματίστηκε από την εμπορευματοποίηση των «παραδοσιακών» Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης και την ανάδυση του διαδικτύου, των social media, σήμερα η συζήτηση αυτή φαντάζει πολυτέλεια. Μετά από ένα χρόνο διακυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας και βοηθούσης της πανδημίας, βρισκόμαστε να παρακολουθούμε τα «προσεχώς» από ένα δυστοπικό μέλλον σε όλα τα επίπεδα που θα μπορούσαν να θεωρηθούν συνιστώσες αυτής της σύγχρονης δημόσιας σφαίρας.

Γεννήθηκε στη Λάρισα το 1985 και ζει στην Αθήνα. Σπούδασε Νομική στο Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και στο Université Panthéon-Assas (Paris II), ενώ είναι κάτοχος μεταπτυχιακού διπλώματος στην Πολιτική Επιστήμη και Κοινωνιολογία του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του ΕΚΠΑ. Παράλληλα, σπούδασε κλασική κιθάρα και ανώτερα θεωρητικά (αρμονία, αντίστιξη και φούγκα) στο Δημοτικό Ωδείο Λάρισας, στο Εθνικό Ωδείο Αθηνών και στο Ωδείο Athenaeum-Διεθνές Καλλιτεχνικό Κέντρο «Μαρία Κάλλας».

Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα επικεντρώνονται στην εκλογική συμπεριφορά, την αντιπροσώπευση, το πολιτικό προσωπικό, τα εκλογικά συστήματα, αλλά και την συνταγματική και πολιτική ιστορία. Έχω συμμετάσχει με εισηγήσεις σε συνέδρια, ημερίδες και εργαστήρια του ΕΚΠΑ, του Κέντρου Πολιτικών Ερευνών του Παντείου Πανεπιστημίου, του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, των Αρχείων Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας, του Ινστιτούτου Νίκος Πουλαντζάς, του Rosa Luxemburg Stiftung, του δικτύου Transform! Europe κ.α.

Έχει εργαστεί ως δικηγόρος και νομική σύμβουλος και ως πολιτική αναλύτρια στον ιδιωτικό και στο δημόσιο τομέα, ενώ από το καλοκαίρι του 2018 είναι διευθύντρια του Ινστιτούτου Νίκος Πουλαντζάς και μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του δικτύου Transform! Europe.

Από το 2019 είναι μέλος της Εθνικής Επιτροπής για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου. Επίσης, υπήρξα μέλος της Επιτροπής για την Αναθεώρηση του Θεσμικού Πλαισίου της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, που λειτούργησε στο Υπουργείο Εσωτερικών κατά την περίοδο 2016-2017 δυνάμει του άρθρου 5 του ν. 4368/2016 και επεξεργάστηκε τις βασικές θέσεις που στη συνέχεια περιλήφθηκαν στον ν. 4555/2018 (Πρόγραμμα Κλεισθένης Ι), καθώς και μέλος της Επιτροπής του άρθρου 256 του ν. 4555/2018 για την ψήφο των εκτός Επικρατείας εκλογέων, που λειτούργησε στο ίδιο Υπουργείο την περίοδο 2018-2019 και επεξεργάστηκε την πρώτη ολοκληρωμένη και μέσω θεσμικής διαδικασίας νομοθετική πρόταση για την ενεργοποίηση της εξ αποστάσεως άσκησης του εκλογικού δικαιώματος των εκτός Επικρατείας Ελλήνων εκλογέων.

Από το 2010 είναι μέλος της Κεντρικής Επιτροπής του Συνασπισμού και αργότερα του ΣΥΡΙΖΑ. Το 2010 ήταν υποψήφια περιφερειακή σύμβουλος στη Θεσσαλία με την παράταξη «Θεσσαλία της Αλληλεγγύης και της Οικολογίας» και το 2012 ήταν υποψήφια βουλευτής Λάρισας με τον ΣΥΡΙΖΑ.

Τα δύο πιο πρόσφατα παραδείγματα, που βρίσκονται στην επικαιρότητα τις μέρες αυτές, αφορούν τις δύο πιο «κλασικές» από αυτές τις συνιστώσες:

Αφ’ ενός, το υπό ψήφιση σχέδιο νόμου για τον περιορισμό – την εκ του αποτελέσματος απαγόρευση – των διαδηλώσεων, το οποίο με χουντικής έμπνευσης διατάξεις πλήττει τον ίδιο τον συνταγματικό πυρήνα του δικαιώματος του συνέρχεσθαι, καταργεί στην ουσία τον (φυσικό) δημόσιο χώρο ως πεδίο συγκέντρωσης, κινητοποίησης και διαμαρτυρίας[3].

Ωστόσο, η πρωτοβουλία αυτή δεν είναι η μόνη, αλλά απλώς η πλέον επιθετική, προσπάθεια περιστολής του δημόσιου χώρου ως του κατεξοχήν πεδίου της πολιτικής. Ανατρέχοντας στον τελευταίο χρόνο διακυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας θα βρει επίσης :

  • την «επιχείρηση ανακατάληψης» γειτονιών όπως τα Εξάρχεια που έχει εξαγγελθεί εδώ και καιρό και υλοποιείται βήμα-βήμα με τα διαρκή επεισόδια αστυνομικής επέμβασης στην περιοχή, συνήθως χωρίς καν αφορμή,
  • την «ανάπλαση» του κέντρου της Αθήνας, το οποίο επιδιώκεται να γίνει απλώς το background του περιπάτου τουριστών και λοιπών ευκαιριακών επισκεπτών του, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι ανάγκες και οι συνήθειες των κατοίκων, επαγγελματιών, εργαζομένων, φοιτητών κ.λπ. που ζουν την καθημερινότητά τους εκεί,
  • τη στοχοποίηση συγκεκριμένων μορφών κοινωνικοποίησης (με πρόσχημα τον κορονοϊό), όπως έγινε λόγου χάρη σε πλατείες που αποτελούσαν χώρους συγκέντρωσης νεολαίας (Αγ. Παρασκευή, Βαρνάβα, Κυψέλη), ενώ την ίδια στιγμή τα τραπεζοκαθίσματα – ως mainstream διασκέδαση – καταλαμβάνουν ακόμη περισσότερο δημόσιο χώρο, ενώ «φιέστες» όπως η αυτοσχέδια συναυλία της Άλκηστης Πρωτοψάλτη έξω από το Μέγαρο Μαξίμου παρουσία του πρωθυπουργού ή τα εγκαίνια της Πλατείας Ομονοίας παρουσία του δημάρχου δεν φάνηκε να ενοχλούν το ίδιο,

Αφ’ ετέρου, η δημοσιοποίηση της «λίστας Πέτσα»[4], μετά από εβδομάδες αιτημάτων από την αντιπολίτευση, μεμονωμένα ΜΜΕ, αλλά και τις δημοσιογραφικές ενώσεις, αποκάλυψε ανάγλυφα, ακόμα και σε όσους δεν είχαν γνώση ή ενασχόληση με το χώρο, το βαθύτατο πρόβλημα στο χώρο της ενημέρωσης – τον έτερο μεγάλο, παραδοσιακό πυλώνα της δημόσιας σφαίρας : Προκλήσεις και πιέσεις από το διαδίκτυο και τα νέα μέσα, έλλειμμα αξιοπιστίας, κρίση οικονομικής βιωσιμότητας, πολλαπλές εξαρτήσεις και, τελικά, σχεδόν πλήρης απουσία του ελάχιστου πλουραλισμού, με αποτέλεσμα μια ενημερωτική ασφυξία σε βάρος κάθε ήπια ή έντονα κριτικής προς την κυβέρνηση φωνής.

Φυσικά, το πρόβλημα στο χώρο των media δεν δημιουργήθηκε ούτε αποκαλύφθηκε για πρώτη φορά με τη «λίστα Πέτσα». Ειδικά η ελληνική κοινωνία έχει ζήσει από πρώτο χέρι τη μιντιακή μονομέρεια και την προσπάθεια τρομοκράτησης, ενοχοποίησης και χειραγώγησής της κατά την περίοδο μετά το 2010, με αποτέλεσμα να μείνει σχεδόν σαν ιστορικό ανέκδοτο η απάντηση της δημοσιογράφου σε μεγάλο κανάλι για τη μονομερή προπαγάνδα υπέρ του ΝΑΙ στο δημοψήφισμα του 2015 : «Και τι φταίμε εμείς αν όλες οι κοινωνικές ομάδες είναι με το ΝΑΙ;». Και βέβαια την έζησε και τη ζει ακόμη, με την εξαφάνιση κάθε αρνητικής για την κυβέρνηση είδησης από μια πολύ μεγάλη μερίδα των μέσων.

Το πρόβλημα με τη «λίστα Πέτσα» – εκτός φυσικά όλου του διοικητικού και πολιτικού χειρισμού της, που από μόνος του δημιουργεί την εύλογη εντύπωση ότι υπήρξε προσπάθεια εν κρυπτώ διαχείρισής της – είναι το εξής : Αν τα ΜΜΕ πήραν τα χρήματα αυτά ως αμοιβή έναντι συγκεκριμένης παροχής διαφημιστικού έργου, θα πρέπει από κάπου να προκύπτει αναλυτικά και το παρασχεθέν αυτό έργο – αν και, όπως εύλογα επισημαίνεται από πολλούς, η προβολή κοινωνικών μηνυμάτων για την προστασία της δημόσιας υγείας θα έπρεπε να γίνει (και έγινε από πολλά από τα μέσα που πήραν ελάχιστα ή καθόλου χρήματα) δωρεάν. Αν αντίθετα τα πήραν προκειμένου να στηριχθεί, όπως ήδη έχει ειπωθεί (και) από κυβερνητικά χείλη, ο Τύπος λόγω και του πλήγματος που δέχθηκε από τον κορονοϊό, τότε τα πράγματα είναι ακόμη χειρότερα : Πρώτον, γιατί το μεγαλύτερο οικονομικό πλήγμα το υπέστησαν οι εφημερίδες, των οποίων η κυκλοφορία σχεδόν εξανεμίστηκε, πήραν ωστόσο τα λιγότερα χρήματα. Δεύτερον, γιατί η στήριξη θα έπρεπε να γίνεται με κάποια ελάχιστα κριτήρια/όρους – όχι φυσικά τη στήριξη της κυβερνητικής γραμμής, αλλά ουσιαστικής ποιοτικής λειτουργίας, όπως λόγου χάρη η ύπαρξη ενός ελάχιστου αριθμού εργαζόμενων δημοσιογράφων ή η απαγόρευση απόλυσης/αναστολής των συμβάσεων των εργαζομένων.

Αντίθετα, η «λίστα Πέτσα», που είδε το φως της δημοσιότητας, είναι απλώς μια ένδειξη αυτού που λίγο-πολύ όλοι όσοι και όλες όσες ενημερώνονται συστηματικά είχαν αντιληφθεί: Υπάρχει σχεδιασμένη από την κυβέρνηση παρέμβαση στο τοπίο της ενημέρωσης, με σκοπό όχι την εξυγίανση ή τη στήριξή της, αλλά την εξαφάνιση του πλουραλιστικού, ισότιμου, δημοκρατικού πολιτικού διαλόγου και της ποιοτικής, πραγματικής ενημέρωσης, τη στιγμή που τα λίγα μέσα ενημέρωσης και οι δημοσιογράφοι που αρνούνται να μπουν στη λογική αυτή αντιμετωπίζουν οξύ και άμεσο πρόβλημα επιβίωσης.

Και βέβαια, στα δύο στοιχεία που προαναφέραμε, πρέπει ακόμα να προσθέσουμε το πλήγμα που έχουν δεχτεί και όλες σχεδόν οι υπόλοιπες πλευρές της «δημόσιας σφαίρας» :

  • Η ακαδημαϊκή ελευθερία και τα πανεπιστήμια ως χώροι διάδοσης της επιστημονικής γνώσης, αλλά και χώροι κοινωνικοποίησης και πολιτικοποίησης της νεολαίας, χώροι διαλόγου και σκέψης και χώροι μέσα στους οποίους γεννήθηκαν διαχρονικά σημαντικά δημοκρατικά και κοινωνικά κινήματα, μετά την κατάργηση του ασύλου, αλλά και τα επεισόδια του περασμένου φθινοπώρου στην ΑΣΟΕΕ.
  • Η τέχνη, οι χώροι και οι άνθρωποί της – από την αστυνομική παρέμβαση στις κινηματογραφικές αίθουσας που προβαλλόταν η ταινία Joker μέχρι την πλήρη κυβερνητική αδιαφορία για τη λήψη μέτρων στήριξης του πολιτισμού και των εργαζομένων σε αυτόν εν μέσω της πανδημίας.
  • Οι χώροι και τα σχήματα της κοινωνικής αλληλεγγύης, με τις εκκενώσεις καταλήψεων που έδιναν στέγη σε πρόσφυγες και τη στοχοποίηση σειράς άλλων κοινωνικών χώρων που αποτελούν τόπο συνάντησης για πολύμορφα και πολυάριθμα κινήματα. Και για να μην έχει κανείς αυταπάτες ότι στο στόχαστρο μπαίνουν μόνο οι…αναρχικοί και η «άκρα» Αριστερά, να μην ξεχάσουμε τις πρόσφατες προσαγωγές ακτιβιστών της Greenpeace στο πλαίσιο ειρηνικής διαμαρτυρίας[5].

Και τέλος, τα ίδια τα social media. Τα προηγούμενα χρόνια και στην Ελλάδα και διεθνώς τα social media έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην οργάνωση και κινητοποίηση των ανθρώπων είτε αποκλειστικά online είτε σε συνδυασμό με άλλες, φυσικές μορφές δράσης. Με δεδομένο τον ασφυκτικό έλεγχο των παραδοσιακών ΜΜΕ δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις που τα social media ανέλαβαν το ρόλο του να αναδείξουν θέματα, να στηλιτεύσουν κακώς κείμενα, να κινητοποιήσουν. Το ζήσαμε άλλωστε και πρόσφατα, καθώς – μέσα στο ασφυκτικό μιντιακό τοπίο που έχει δημιουργηθεί στη χώρα μας και ενόψει των περιορισμών στην κυκλοφορία, αλλά και στη λειτουργία της Βουλής λόγω της πανδημίας – τα social media έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στον έλεγχο των κυβερνητικών πεπραγμένων, όπως λόγου χάρη με τον τεράστιο θόρυβο που δημιουργήθηκε γύρω από την «επιμόρφωση» των επιστημόνων (το γνωστό #σκόιλ_ελικικού).

Όχι άδικα, πολλοί και πολλές θεωρούν ότι τα social media είναι – μέσα στο παραπάνω πλαίσιο – μια ανάσα ελευθερίας. Ότι, στο κάτω-κάτω, η παραδοσιακή ενημέρωση ή οι κλασικές μορφές διαμαρτυρίας (συγκεντρώσεις, διαδηλώσεις κ.λπ.), έχουν ούτως ή άλλως ξεπεραστεί, αφού πια η μαζική ενημέρωση και κινητοποίηση μέσω των social media φαίρνει συχνά νικηφόρα αποτελέσματα. Ωστόσο, προφανώς δεν διαβάζουν σωστά τα σημάδια και παραγνωρίζουν ότι, σε τελική ανάλυση, οι πλατφόρμες αυτές δεν είναι δημόσιες, δεν είναι κοινό αγαθό, αλλά ιδιωτική ιδιοκτησία πολυ-δισεκατομμυριούχων. Ήδη, ο έλεγχος των fake news και του ρατσιστικού λόγου (ο οποίος μέχρι στιγμής ανθεί, γι’ αυτό και πρόσφατα μεγάλες εταιρίες απείλησαν να αποσύρουν τις διαφημίσεις τους) έχει χρησιμοποιηθεί με μεγάλη ευκολία, ιδίως από το Facebook, για τον περιορισμό οποιασδήποτε μη δημοφιλούς άποψης. Πρόσφατα δεν ήταν λίγες οι καταγγελίες για το κατέβασμα φωτογραφιών και λογαριασμών, αλλά και για το μπλοκάρισμα των αναρτήσεων από ιστοσελίδες όπως το γλωσσολογικό blog του Νίκου Σαραντάκου[6] ή η σελίδα της παράταξης της ΕΣΗΕΑ «Συσπείρωση Δημοσιογράφων Δούρειος Τύπος»[7]. Και το πεδίο των fake news αποδεικνύεται – τουλάχιστον στην Ελλάδα – εξαιρετικά προβληματικό, καθώς ο έλεγχός τους από τον «αρμόδιο» εταίρο του Facebook (τα Ellinika Hoaxes) φαίνεται τελευταία πως είναι μονομερής, ενώ δεν έλειψαν και περιπτώσεις (όπως το θέμα της κατάργησης των καλλιτεχνικών μαθημάτων), όπου η «κατάρριψη» της είδησης από τα Ellinika Hoaxes αποδείχθηκε ότι ήταν η ίδια hoax (!). Όσο για το πιο ανοιχτό και φιλελεύθερο Twitter, ο Donald Trump δεν είναι ο μόνος που τα βάζει μαζί του. Έχει ήδη βρεθεί στο στόχαστρο κυβερνήσεων, όπως του Tayyip Erdogan, ενώ οι «Τυπολογίες» δημοσίευσαν πρόσφατα την πληροφορία ότι και η ελληνική κυβέρνηση σχεδιάζει νόμο για τον έλεγχο του Twitter[8], με αφορμή την ενσωμάτωση οδηγίας για την προστασία των ανήλικων…

Φαίνεται λοιπόν ότι, κομμάτι-κομμάτι, η «δημόσια σφαίρα», φυσική και ψηφιακή, έντυπη και ηλεκτρονική, περιορίζεται ολοένα και πιο δραστικά τους τελευταίους μήνες. Η δε πανδημία έπρεπε να μας έχει κάνει σοφότερους για το τι σημαίνει η στέρηση του δημόσιου χώρου και η απόλυτη εξάρτηση της επαφής μας με τον έξω κόσμο από τη διαμεσολάβηση των καναλιών και το διαδίκτυο.

Έχουμε ένα – στενό – παράθυρο ευκαιρίας να μιλήσουμε τώρα. Αργότερα, και να θέλουμε, δεν θα υπάρχει ο χώρος για να το κάνουμε.


[1] Βλ. ιδίως το κλασικό έργο του Γιούγκερν Χάμπερμας, Αλλαγή της Δημοσιότητας. Έρευνες πάνω σε μια κατηγορία της αστικής κοινωνίας, Νήσος, Αθήνα, 1997. Η ανάλυση του Χάμπερμας για την αστική δημόσια σφαίρα έχει δεχτεί από πολλές πλευρές κριτική, αποτελεί ωστόσο μέχρι και σήμερα σημείο αναφοράς για την έννοια αυτή.

[2] Για τα νέα δικαιώματα μιας «ψηφιακής πολιτειότητας», αλλά και τα όρια αυτής, βλ. ενδεικτικά Χαβιέρ Μορένο Γκάλβεθ, Δημοκρατία και συμμετοχή στην ψηφιακή εποχή: Τα νέα δικαιώματα της ψηφιακής πολιτειότητας, Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς, 7/4/2020, διαθέσιμο στο : https://poulantzas.gr/yliko/francisco-javier-moreno-galvez-dimokratia-ke-symmetochi-stin-psifiaki-epochi-ta-nea-dikeomata-tis-psifiakis-politiotitas/

[3] https://www.hellenicparliament.gr/Nomothetiko-Ergo/Anazitisi-Nomothetikou-Ergou?law_id=5b65c29b-6a12-49ef-85d1-abe9010df2fc

[4] https://www.efsyn.gr/politiki/kybernisi/250925_apokalyfthike-ti-ekrybe-i-lista-petsa

[5] https://popaganda.gr/newstrack/prosagoges-aktiviston-tis-greenpeace-se-iriniki-diamartiria-exo-apo-to-ipourgio-perivallontos-ke-energias/

[6] https://sarantakos.wordpress.com/

[7] https://syspeirosi.wordpress.com/

[8] https://twitter.com/typologies/status/1279958388022132736