Νομική έννοια αυτοδιοίκησης και η ανάγκη ύπαρξής της

Ενημέρωση Ειδήσεις Πληροφόρηση

Sharing is caring!


Με τον όρο αυτοδιοίκηση γενικά χαρακτηρίζεται μια κατηγορία μορφών διοικητικής οργάνωσης με κοινό χαρακτηριστικό ένα βαθμό νομικής και πολιτικής αυτοτέλειας απέναντι στην κεντρική κρατική εξουσία 1.

Ο νομικός τρόπος, το εργαλείο για τη διασφάλιση αυτής της αυτοτέλειας είναι η δημιουργία ενός ξεχωριστού από το κράτος, υποκείμενο δικαίου με σημείο αναφοράς έναν συγκεκριμένο χώρο (κατά τόπο αυτοδιοίκηση) ή μια συγκεκριμένη κοινωνική ύλη (καθ’ ύλη αυτοδιοίκηση). Κλασσικά παραδείγματα κατά τόπου αυτοδιοικήσεως είναι η Οργανισμοί Τοπικής Αυτοδιοίκησης Α΄ Βαθμού (Δήμοι) και Β΄ Βαθμού (Περιφέρειες)2 αλλά και το Άγιο Όρος3. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα καθ’ ύλην αυτοδιοικήσεως είναι τα Ανώτατα Εκπαιδευτικά Ιδρύματα (Α.Ε.Ι.)4. Βασικό εννοιολογικό στοιχείο της κατά τόπου αυτοδιοίκησης είναι η εδαφική εξουσία, την οποία ασκεί σε όλα τα πρόσωπα που βρίσκονται στην περιοχή της, ενώ οι καθ’ ύλην οργανισμοί δεν έχουν τέτοια εξουσία ακόμα και αν συνδέονται με ορισμένο έδαφος. Στην εξουσία αυτών υπόκεινται μόνο τα μέλη τους και όχι και τα άλλα πρόσωπα που διαμένουν στην περιοχή τους.5

Τέτοια ξεχωριστά υποκείμενα δικαίου μπορεί να ασκούν διοίκηση και να λειτουργούν κατά τους κανόνες του δημοσίου δικαίου (νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου – ΝΠΔΔ), είτε να ανήκουν μεν στο δημόσιο, να αποτελούν ουσιαστικά κοινωνικό λειτούργημα, κυρίως στο πεδίο της παρέχουσας διοίκησης, αλλά να υπάγονται στους κανόνες του ιδιωτικού δικαίου (νομικά πρόσωπα ιδιωτικού δικαίου του δημοσίου τομέα – ΝΠΙΔ).6



Η ανάγκη ύπαρξης των εν λόγω υποκειμένων δικαίου έγκειται στο γεγονός ότι πολλές φορές, η ίδια η κρατική εξουσία, στην προσπάθεια της να επιτύχει αποτελεσματική διοίκηση του κοινωνικού συνόλου, διαπιστώνει την αδυναμία της να εξειδικεύσει αποτελεσματικά τη διοικητική της μέριμνα σε ειδικότερους χώρους ή πεδία της έννομης τάξης. Ιδιαίτερα στο σύγχρονο κράτος των πολλών τεχνοκρατικών διαπλοκών, αυξημένων αναγκών της κοινωνίας και της αντίστοιχα σύνθετης δημόσιας παροχής που αξιώνει η κοινωνία από την κρατική εξουσία.7

Στις περιπτώσεις αυτές το πλήθος αλλά και η πολυμορφία των θεμάτων που έχει να αντιμετωπίσει ένα κράτος, το αναγκάζει, να δημιουργήσει έναν ιδιαίτερο φορέα, ένα υποκείμενο εξουσίας, το θεσμό του λεγόμενου «νομικού προσώπου δημοσίου δικαίου» με δικαίωμα αυτοδιοίκησης, αρμόδιο είτε για ορισμένα καθ’ ύλην είτε για ορισμένα κατά τόπο προσδιορισμένα θέματα.

Κλασσικό παράδειγμα αποτελεί η τοπική αυτοδιοίκηση, καθώς η ανάθεση σε αυτήν της διοίκησης των «τοπικών υποθέσεων» ανταποκρίνεται στην αδυναμία της κρατικής διοίκησης να γνωρίζει τις ιδιαιτερότητες των τοπικών υποθέσεων. Έτσι λοιπόν η κρατική εξουσία μεταβιβάζει τόσο την διοικητική αρμοδιότητα αλλά και την αντίστοιχη πολιτική ευθύνη στα νομικά πρόσωπα.

Πολλά κοινά στοιχεία υπάρχουν μεταξύ της νομικής έννοιας του κράτους και της νομικής έννοιας των αυτοδιοικούμενων οργανισμών, Μεταξύ αυτών ανήκει η άσκηση δημόσιας εξουσίας, η ύπαρξη οργάνων και κυρίως η χωριστή νομική προσωπικότητα που χάρη σε αυτήν έχουν οι εν λόγω οργανισμοί, όπως και το δημόσιο, δικά τους χωριστά περιουσιακά δικαιώματα και δικές τους έννομες υποχρεώσεις, ικανότητα να συμβάλλονται και δικαίωμα παράστασης ενώπιον των δικαστηρίων. Η νομική προσωπικότητα θεωρείται σήμερα αναγκαία προυπόθεση αυτοδιοίκησης, καθώς γνώμες που είχαν υποστηριχθεί παλαιότερα από την Γερμανική νομική επιστήμη δεν υποστηρίζονται πλέον8, ακόμη και το ισχύον Αγγλοσαξωνικό Δίκαιο (όπως θα δούμε στη συνέχεια) απονέμει νομική προσωπικότητα στους οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Η δημόσια εξουσία που ασκείται από τους  οργανισμούς αυτοδιοίκησης παρουσιάζει σε σχέση με το κράτος μία διαφορά. Ότι δεν έχει πρωτογενή χαρακτήρα, αλλά είναι δοτή η παραγωγή. Δεν αποτελεί ίδιο δικαίωμα αλλά ασκείται από τα πρόσωπα αυτά κατά παροχή εκ μέρους της πολιτείας.

1 Δ. Τσάτσος, Συνταγματικό Δίκαιο, σελ. 397.

2 Άρθρο 102 του Συντάγματος της Ελλάδος.

3 Άρθρο 105 παρ. 1 του Συντάγματος της Ελλάδος. : «H χερσόνησος του ‘Αθω, από τη Mεγάλη Bίγλα και πέρα, η οποία αποτελεί την περιοχή του Aγίου Όρους, είναι, σύμφωνα με το αρχαίο προνομιακό καθεστώς του, αυτοδιοίκητο τμήμα του Eλληνικού Kράτους, του οποίου η κυριαρχία πάνω σ’ αυτό παραμένει άθικτη.»

4 Άρθρο 16 του Συντάγματος της Ελλάδος.

5 Ευρ. Μπεσήλα – Βήκα, Τοπική Αυτοδιοίκηση – Υπό το πρίσμα του Κώδικα Δήμων και Κοινοτήτων και του Προγράμματος Καλλικράτης, σελ. 11.

6 Ε. Σπηλιωτόπουλος, Εγχειρίδιο Διοικητικού Δικαίου, 1991, σελ 14.

7 Δ. Τσάτσος, Συνταγματικό Δίκαιο, σελ. 398.