Μεσσηνία: Στο όριο της ερωτικής συνεύρεσης του ελαιώνα του Μοριά με το Ιόνιο

 Η ήρεμη πολυτέλεια της παράδοσης

Στο όριο της ερωτικής συνεύρεσης του ελαιώνα του Μοριά με το Ιόνιο τα αρχέγονα τοπία δημιουργούν το αυθεντικό περιβάλλον για να μιλήσει η ελληνική ουσία των πραγμάτων την παγκόσμια γλώσσα της καλής ζωής

Μεσσηνία: Η ήρεμη πολυτέλεια της παράδοσης

Τοπία της ελιάς και της θάλασσας Μπορεί η παράδοση, που όλοι μας την έχουμε συνδεδεμένη με τα δύσκολα και συχνά στερημένα χρόνια στην επαρχία, να έχει βασική ουσία της την πολυτέλεια; Αν με τον όρο «πολυτέλεια» εννοούμε την καλή ζωή, δηλαδή ό,τι αυθεντικό, ηθικό και ποιοτικό αποπνέει ένας τόπος, τότε η απάντηση υπάρχει εδώ, στο ακρογιάλι της Μεσσηνίας από τη μεριά του Ιονίου, στο «Navarino Dunes» της Costa Navarino, στα ξενοδοχεία «The Westin Resort» και «The Romanos Luxury Collection Resort». Πουθενά αλλού στην Ελλάδα, ίσως και σε μετρημένα στα δάχτυλα του ενός χεριού σημεία στον κόσμο ολόκληρο, δεν υπάρχει πιο χειροπιαστό και ανάγλυφο παράδειγμα ότι η ελληνικότητα και η παράδοση κρύβουν στην ουσία της την καλή ζωή. Δείτε την πιο μικρή  λεπτομέρεια του παστελιού με το οποίο σού εύχονται «καλό βράδυ» μαζί με μια μικρή ιστορία για τη filoxenia γύρω από την Πύλο από την εποχή του Ομήρου ως σήμερα. Το παστέλι είναι παραδοσιακό κέρασμα στη Μεσσηνία και το ήξεραν καλά οι επιβάτες του τρένου που τα προμηθεύονταν από τους πλανόδιους πωλητές όταν το τρένο σταματούσε στο Ζευγολατιό, εκεί που φτιάχνουν τα καλύτερα. Αυτό το έζησε και ο καπετάν Βασίλης Κωνσταντακόπουλος που οραματίστηκε αυτόν τον γιγαντιαίο χώρο φιλοξενίας  χτισμένο από πέτρα της περιοχής και λεπτομέρειες της παραδοσιακής ζωής της, δεμένο με τον μεγαλύτερο ελαιώνα, τις αμμουδιές του και τα αρχέγονα τοπία του. Είναι μοναδικό οι παίκτες του γκολφ να παίζουν σε ένα από τα καλύτερα γήπεδα στον κόσμο ανάμεσα στις γέρικες ελιές που πάντα ράβδιζαν εδώ, όπως μαρτυρούν οι πινακίδες της Γραμμικής Β που βρέθηκαν στο ανάκτορο του Νέστορα, και στη θάλασσα της «αμμουδερής» Πύλου όπως τραγουδούσε ο Ομηρος. Ο ελληνολάτρης γάλλος δημοσιογράφος Ρενέ Πυό έγραφε στη δεκαετία του 1930 στο βιβλίο του «Ελλάδα, γη αγαπημένη των θεών», ταξιδεύοντας για την Πύλο: «Το τοπίο είναι μεγαλειώδες, αξίζει να χτιστούν εδώ βίλες και ένα ξενοδοχείο για ονειροπόλους, φίλους της ηρεμίας και των μεγάλων οριζόντων». Και τώρα λειτουργεί εδώ αυτό το ξενοδοχείο της ήρεμης πολυτέλειας και των μεγάλων οριζόντων…         

Στον πηγαιμό για την αμμουδερή Πύλο Τώρα ο δρόμος για τη Μεσσηνία έγινε ακόμη πιο άνετος με το κομμάτι του νέου αυτοκινητoδρόμου που άνοιξε στα Παραδείσια. Και δεν εξαφανίστηκε η «γουρνοπούλα» και συνεχίζει να δίνει χρώμα σε αυτόν τον δρόμο. Είδαμε ένα αυτοκινούμενο όχημα με αυτό το χαρακτηριστικό για την περιοχή, κυριολεκτικά, φαγητό του δρόμου, αριστερά όπως βγαίνουμε από τον αυτοκινητόδρομο «Μορέας» (235 χλμ. από την Αθήνα) και πηγαίνουμε από τον παλιό δρόμο για το Καλό Νερό (30 χλμ. από την έξοδο). Και εξακολουθούν να υπάρχουν οι ιδιαίτερες πινελιές που χάνονται από τους γρήγορους, κλειστούς, αυτοκινητοδρόμους, όπως το Κοπανάκι με τα πέτρινα σπίτια του. Από το Καλό Νερό ο δρόμος πιάνει την ακτογραμμή και ταξιδεύει νότια μέσα στα τοπία της ελιάς και της θάλασσας, προς Κυπαρισσία (7 χλμ.) και Φιλιατρά (8 χλμ. μετά). Μέσα στα Φιλιατρά υπάρχει η πρώτη πινακίδα για το «Navarino Dunes» που σε οδηγεί προς τον Μάραθο από τον παραλιακό δρόμο (10 χλμ.). Αυτή η θαλασσινή νότα του ελαιώνα είναι το καλύτερο προοίμιο της περιοχής. Στα τραπέζια του Νίκου Θαλασσινού στον «Αργύρη» και των Βασίλη και Γιώργου Μίγγα συναντώνται όλα τα καλά του Ιονίου, του ελαιώνα, των κήπων ανάμεσα στα ελαιόδεντρα και του αμπελότοπου γύρω από το Πυργάκι, πίσω από τους Γαργαλιάνους. Εσχάτως προέκυψαν και τα μικρά μπουκαλάκια του τσίπουρου Νταραίος από τα Φιλιατρά, που το δοκιμάσαμε με μεζέ μπακαλιαράκια τηγανητά στο ουζερί και ψητοπωλείο των Θανάση και Παναγιώτη Ρέκου.
Ο Βασίλης Μίγγας μάς υποδέχθηκε με ένα απίθανο χταπόδι στιφάδο και μας ξεπροβόδισε με την εξαιρετική καραβίδα γιουβέτσι. Ο Νίκος Θαλασσινός μαγειρεύει εκείνη την ώρα μοναδική ψαρόσουπα, αλλά αυτή τη φορά μάς εντυπωσίασε με μια πιατέλα με ψητά θαλασσινά, τον δικό του γαύρο μαρινάτο και, όπως πάντα, με τη σαλάτα του, με όλα τα χορταρικά της περιοχής, παντζάρια, πατάτες και παστό ψαράκι, τις στρογγυλές τηγανητές πατάτες, την ψητή φέτα και το ψημένο ψωμί με ελαιόλαδο. Ολα αυτά ταίριαζαν θαυμάσια με τη λευκή μαλαγουζιά του Παναγιωτόπουλου από τα αμπέλια στο Πυργάκι.
Ολα αυτά συμβαίνουν απέναντι από τη νήσο Πρώτη που κλείνει τον ορίζοντα του Ιονίου απέναντι από τον Μάραθο και μας συντροφεύει ως λίγο πιο έξω καθώς πηγαίνουμε προς Πύλο. Η Πρώτη βρίσκεται στην ατζέντα των φιλοξενουμένων στα ξενοδοχεία της «Navarino Dunes», καθώς εκεί διοργανώνονται εξορμήσεις για καταδύσεις από τη Navarino Sea, υπό την επίβλεψη της Ελένης Σιάρτα, και περιηγήσεις στη μικρή αμμουδιά, όπου υπάρχει ένα ναυάγιο, και στις βραχώδεις ακτές όπου οι παλιοί πειρατές έχουν αφήσει το «επισκεπτήριό» τους στο Γραμμένο. Στην Πρώτη καταλήγει και η διαδρομή με ποδήλατα, μία από τις πολλές εξορμήσεις που διοργανώνει η Navarino Outdoors. Οι ποδηλάτες ξεκινούν από τη Βάλτα, διέρχονται από την πλατεία των Γαργαλιάνων και κατεβαίνουν στον Μάραθο (14 χλμ. άσφαλτος), απ’ όπου περνούν απέναντι με τη βάρκα του Γιάννη Τεριζάκη (www.proticruises.gr, τηλ. 6972 316.745).
Γενικώς όλα τα αξιοθέατα της περιοχής περνούν μέσα από τις δραστηριότητες της Navarino Outdoors, η οποία έχει τη βάση της μέσα στο «The Westin Resort» (48 χλμ. από το Καλό Νερό), στην άκρη του γηπέδου του γκολφ, που τώρα από το χωριό Τραγάνα φαίνεται να «κυματίζει» στη λοφογραμμή με φόντο το πέλαγος. Αυτή η εικόνα με την Βοϊδοκοιλιά, το Παλαιόκαστρο στην άκρη του Κορυφάσιου Ακρου, τη λιμνοθάλασσα της Γιάλοβας, τη Σφακτηρία, τον ελαιώνα με την Πύλο στην άκρη, είναι από τις δυνατότερες εικόνες που μπορεί να δει ο περιηγητής.

Χταπόδι στιφάδο από τον Μάραθο Ο Βασίλης Μίγγας μαγειρεύει σπιτικά, χρησιμοποιώντας το εξαιρετικό λάδι της περιοχής. Και φυσικά η κάθε εποχή έχει τα φαγητά της, όπως τώρα η Σαρακοστή. Το χταπόδι λοιπόν έχει την τιμητική του και έτσι μελωμένο όπως το μαγειρεύει ο κ. Βασίλης έχει για χάρη του την τιμητική του και το ψωμί.
υλικά1.200 γραμμ. χταπόδι φρέσκο,
1 κιλό κρεμμυδάκια φρέσκα ολόκληρα,
½ κεφάλι σκόρδο,
2 κουταλιές της σούπας πελτέ,
1 ποτήρι του κρασιού ξίδι,
λάδι, μπαχάρι, γαρίφαλα 
πιπέρι, αλάτι
εκτέλεσηΟ κ. Βασίλης βράζει το χταπόδι στο ζουμί του. Πετά το ζουμί και τεμαχίζει το χταπόδι σε μικρά κομμάτια. Στρώνει κάτω στο τσουκάλι τα κομμένα κρεμμυδάκια (και τα φύλλα τους), από πάνω τα κομμάτια του χταποδιού και μετά όλα τα άλλα υλικά, μαζί με δύο ποτήρια νερό. Τα αφήνει να σιγοβράσουν περίπου μία ώρα.

Ενα παγκόσμιο μεσσηνιακό χωριό Τα τοπία της ελιάς συνεχίζονται κατά κάποιον τρόπο και μέσα στην αχανή έκταση όπου σαν ένα ολόκληρο χωριό – μεσσηνιακό και παγκόσμιο ταυτοχρόνως – βρίσκονται οι δύο ξενοδοχειακές μονάδες του «Navarino Dunes», με τους πράσινους λοφίσκους του γηπέδου του γκολφ να το περιτριγυρίζουν.  Οι ελιές συνεχίζονται κατά κάποιον τρόπο και στην κεντρική πλατεία του «The Westin Resort» με τα γλυπτά ελαιόδενδρα στη σκιά του πύργου, του παρατηρητηρίου, που δεσπόζει στην πλατεία, στην Agora και σε όλο τον «οικισμό». Στην αγορά υπάρχει, όπως σε κάθε χωριό που σέβεται τον εαυτό του, η εκκλησία, όπου θα γίνουν όλες οι ακολουθίες της Μεγάλης Εβδομάδας, η περιφορά του Επιταφίου και η Ανάσταση, και, όπως πάντα, απέναντι είναι τα τραπεζάκια του παραδοσιακού καφενείου και του παντοπωλείου, όπου διατίθενται τα παραδοσιακά προϊόντα της Navarino Icons: λάδι, ελιές, μέλι, πετιμέζι, παστέλι, χυλοπίτες, τσίπουρο, κρασιά.
Τα κρασιά  μπορεί ο φιλοξενούμενος να τα δοκιμάσει παραδίπλα, στην «Enoteca», όπου ο σομελιέ Μάνος Κεντικελένης τον συνεπαίρνει σε ένα γοητευτικό ταξίδι στους αμπελώνες του Μοριά. Το ταξίδι αρχίζει κάπως έτσι: «Το «Κύπελλο του Νέστορα» είναι ένα αγγείο που βρέθηκε σε τάφο της νεκρόπολης της Πιθηκούσας, του σημερινού νησιού Ισκια, στη Δυτική Ιταλία. Χρονολογείται από τη Γεωμετρική Εποχή (750-700 π.Χ.). Δισκοπότηρο με επίγραμμα τριών στίχων στη Γραμμική Β’, την πρώτη γραφή στον κόσμο με συλλαβές. «Του Νέστορα το κύπελλο είναι καλό για να πίνεις. Αλλά όποιος πιει από το κύπελλο αυτό αμέσως θα καταληφθεί από την επιθυμία έρωτα για την όμορφη στεφανωμένη Αφροδίτη»». Από τους αμπελώνες της Costa Navarino στο Μουζάκι παράγονται με την οινογνωσία του Σκούρα τρία κρασιά: το λευκό (σαρντονέ με ροδίτη) και κόκκινο (καμπερνέ) «1927» και το λευκό (σαρντονέ σε βαρέλι) «Κοτύλι».

Το 1927 έγινε δίπλα στον κόλπο του Ναβαρίνου η περίφημη ναυμαχία που σήμανε την ίδρυση του νεότερου ελληνικού κράτους. Γενικώς η ιστορία είναι παρούσα στην ατμόσφαιρα και όχι μόνο με τα πολύτιμα λευκώματα των περιηγητών, τις παλιές γκραβούρες, τις ενδυμασίες και τα άρματα που εκτίθενται πολύ διακριτικά στους χώρους παραμονής των επισκεπτών του «The Westin Resort». Κυρίως είναι οι αρχαιολογικοί χώροι που το περιβάλλουν. Μερικές εκατοντάδες μέτρα πριν από την είσοδο έχουν ανασκαφεί μυκηναϊκοί τάφοι. Αυτή η εποχή περιγράφεται καλύτερα από οπουδήποτε αλλού με το μυκηναϊκό ανάκτορο (αποκαλείται του Νέστορα) στον Εγκλιανό και το μουσείο της Χώρας, με την πλουσιότερη συλλογή πινακίδων της Γραμμικής Β. Σε αυτές τις πινακίδες μνημονεύονται ιδέες περιποίησης και θεραπείας με αρωματικά λάδια που οι ειδικοί τις εφαρμόζουν στο Anazoe Spa του «The Westin Resort».
Στην κορυφή της του αρχαίου Κορυφάσιου Ακρου βρίσκεται το Παλαιόκαστρο του Ναβαρίνου. Σφύζουν οι επάλξεις από τις μνήμες, σφύζει και κάτω η ζωή στη λιμνοθάλασσα της Γιάλοβας, το σπίτι χιλιάδων πουλιών, πλήθος άλλων υδρόβιων πλασμάτων αλλά και του «εξωτικού» αφρικανικού χαμαιλέοντα. Εδώ είναι το μοναδικό σημείο εκτός Αφρικής όπου ζει, όπως μοναδικός είναι ο συνδυασμός φύσης και ιστορίας σε αυτή τη γωνιά του Μοριά. Ολες οι εκφάνσεις της ζωής στη λιμνοθάλασσα παρουσιάζονται πολύ παραστατικά στο Navarino Natura Hall. Ο σεβασμός στο περιβάλλον είναι ένα από τα όσια της ιδέας της Costa Navarino που ακολουθήθηκε με ευλάβεια στα κτίσματα που σχεδίασε ο Αλέξανδρος Τομπάζης, τα οποία καταλαμβάνουν ένα πολύ μικρό κομμάτι του οικοπέδου, αλλά και στα δένδρα και στα φυτά που καλύπτουν τον μεγαλύτερο τόπο. Επειδή την αμμουδιά μπροστά στα ξενοδοχεία επισκέπτονται οι σπάνιες χελώνες Caretta Caretta για να γεννήσουν τα αβγά τους, τα φώτα είναι αόρατα από την παραλία για να μην αποπροσανατολίζουν τα χελωνάκια ώστε να φθάσουν έγκαιρα στη θάλασσα για να αρχίσουν το μακρύ ταξίδι τους που πάλι θα τα φέρει εδώ για να συνεχίσουν τη διαιώνιση, ελπίζουμε, του απειλούμενου με εξαφάνιση είδους τους.
Από τα διακεκριμένα δωμάτια με θέα τη θάλασσα βλέπεις τα κύματα του Ιονίου σαν ξαφνική παραξενιά της μικρής, αποκλειστικά δικής του, πισίνας που υπάρχει μπροστά στη διαφανή πρόσοψη. Και όταν κατεβείς από το ξύλινο μονοπάτι, εκεί που το ποτάμι που έρχεται από τα βουνά στο βάθος σμίγει με το Ιόνιο, η αίσθηση αυτής της παραλίας είναι υπέροχη, ειδικά αν κυματίζει. Τη βλέπεις μέσα στην αλισάχνη να χάνεται πίσω από τη μακρινή συστάδα των δένδρων και ξέρεις ότι συνεχίζεται στο πλάι όλης σχεδόν της διαδρομής που έκανες ερχόμενος από το Καλό Νερό, με ιδιαίτερη νότα την αμμουδιά του Λαγκούβαρδου, τη μοναδική με κύματα όπου μπορούν να ταξιδέψουν πάνω τους οι σέρφερ. Εδώ κοντά, δίπλα στη λιμνοθάλασσα της Γιάλοβας, βρίσκεται μια άλλη ιδιαίτερη νότα της ακρογιαλιάς του ελαιώνα, η επίσης μοναδική παραλία της Βοϊδοκοιλιάς, ένας αμμουδερός κύκλος που θα ήταν τέλειος αν δεν έλειπε ένα μικρό τόξο για να μπορεί να εισβάλλει η θάλασσα, συχνά με πανέμορφα κύματα, και να την κάνει ακόμη πιο όμορφη και πιο ζωντανή.

Ο γύρος της υδρογείου από τραπέζι σε τραπέζι

Στο εστιατόριο «Morias», όπου σερβίρεται το πρωινό του «The Westin Resort», ο μακρύς μπουφές φαίνεται να κάνει με τις γεύσεις του τον γύρο του κόσμου. Βέβαια η αφετηρία είναι πάλι εδώ, στη Μεσσηνία, με μια αντιπροσωπευτική γεύση του τόπου, τον καγιανά, με αβγά, μεσσηνιακό παστό, τοπικό τυρί σφέλα και ψιλοκομμένο μαϊντανό. Και το ταξίδι συνεχίζεται και με άλλες ελληνικές γεύσεις όπως η μπουγάτσα με κιμά ή κρέμα ή η χορτόπιτα.
Ομως εκεί όπου το γευστικό ταξίδι πάει όντως πολύ μακριά, είναι στο εστιατόριο «Flame» που έχει ως βασικό υλικό του το κρέας «Κόμπε». Πολύ αντιπροσωπευτικό είναι το Κόμπε μπέργκερ σερβιρισμένο πάνω σε δίσκο από ξύλο ελιάς μαζί με λαχανικά. Το ειδικό μοσχαρίσιο κρέας είναι από τη μακρινή Αμερική, αλλά τα λαχανικά είναι από τον διπλανό κήπο. Το ίδιο και η παντοσύναχτη σαλάτα Flame, με χόρτα εποχής, ψητά παντζάρια, φιλέτα εσπεριδοειδών, τυρί ροκφόρ, «χώμα» ελιάς, καρύδια και πετιμέζι. Η γεύση του κήπου και γενικώς του τόπου υπάρχει σε πολλά φαγητά, όπως το κοτόπουλο ελευθέρας βοσκής αρωματισμένο με θυμάρι, λεμόνι και βασιλικό, η ανάμεικτη σαλάτα με ντομάτα «χοντροκατσαρή» και κόκκινο κρεμμύδι ή η χοιρινή πανσέτα σιγομαγειρεμένη με σταμναγκάθι, πουρέ πρασοσέλινου, ψητό πράσινο μήλο και βούτυρο φουντουκιού.
Το κάθε ταξίδι έχει νόημα όταν υπάρχει επιστροφή στην αφετηρία. Το ίδιο και το γευστικό. Και εδώ η αφετηρία υπάρχει και η επιστροφή έχει πολύ ωραία γεύση. Σε ένα παραδοσιακό σπίτι που αναπαλαίωσε η Costa Navarino στην είσοδο της Πύλου, με θέα το ηλιοβασίλεμα στον κόλπο του Ναβαρίνου και τη Σφακτηρία, οι κυρίες Λούλα και Αννα μυούν τους επισκέπτες στα μυστικά της μεσσηνιακής παραδοσιακής κουζίνας. Σε υποδέχονται εγκάρδια, με χαμόγελο και λαλαγγίδες, τηγανίτες περιχυμένες με πετιμέζι ή και τριμμένη, ξερή μυζήθρα. Μετά σηκώνουν τα μανίκια για να ετοιμάσουν τη χορτόπιτα με τη βοήθεια των επισκεπτών που στύβουν το σπανάκι, τα σέσκουλα, τα φρέσκα κρεμμυδάκια, την καυκαλήθρα, την αγγουρίτσα, τον μάραθο και ό,τι άλλο μυρωδικό χόρτο υπάρχει. Μετά προσθέτουν φέτα, λάδι, αλάτι, πιπέρι, δυο αβγά χτυπημένα και λίγο ρύζι. Τα ζυμώνουν ξανά και η γέμιση είναι έτοιμη. Στον πάτο του ταψιού απλώνουν τον μισό χυλό από καλαμποκάλευρο, νερό, αλάτι και λίγο λάδι, που έχουν ετοιμάσει, προσθέτουν τη γέμιση και τη σκεπάζουν με τον άλλο μισό. Επειτα πασπαλίζουν την πίτα με σουσάμι. Είναι έτοιμη να μπει στον φούρνο.
Οσο η χορτόπιτα θα ψήνεται στον φούρνο στους 180ο για μία ώρα, η Λούλα και η Αννα ετοιμάζουν τη γαλόπιτα με γάλα, χοντρό σιμιγδάλι, ζάχαρη, αβγά, ξύσμα λεμονιού και βανίλια, που είναι το παραδοσιακό γλυκό της Μεσσηνίας. Τη ρίχνουν και αυτή στον φούρνο και αμέσως φέρνουν τον πλάστη για να φτιάξουν τα χυλοπιτένια μακαρόνια που σερβίρονται «καμένα» με αρωματικό λίπος του παστού, ξερή μυζήθρα και κανέλα. Πριν όμως φτιάχνουν τα μακαρόνια εξαρχής, από το αλεύρι, τα αβγά, το γάλα, το αλάτι. Τα ζυμώνουν, τα κάνουν μπάλα και αφήνουν το ζυμάρι να ξεκουραστεί μισή ώρα. Μετά ανοίγουν φύλλο και το κόβουν με το μαχαίρι. Κανονικά τα απλώνουν σε ένα σεντόνι πάνω στο κρεβάτι για να ξεραθούν, αλλά τώρα τα βράζουν αμέσως και τα καίνε. Στο μεταξύ είναι έτοιμες οι πίτες και ο καγιανάς, και όλοι μαζί μπορούν να κάτσουν στο τραπέζι, όπως ακριβώς μια οικογένεια. Και αυτό είναι μια από τις μεγάλες δυνάμεις του παραδοσιακού τραπεζιού. Οι συνδαιτυμόνες δεν τρέφονται μόνο, δεν ευφραίνονται απλώς, αλλά συζητούν, επικοινωνούν και εν τέλει δένονται.
Καταρράκτες μέσα στην πολυσύνθετη φύση Τα νερά που κατεβαίνουν προς τη λιμνοθάλασσα της Γιάλοβας ακολουθούν μια μακρά πορεία, που σε ορισμένα σημεία γίνεται πολύ θεαματική. Στο περίφημο Πολυλίμνιο, οι διαδοχικοί καταρράκτες δημιουργούν ένα τοπίο σπάνιας ομορφιάς. Αλλά και ο πιο κοντινός, μοναχικός, καταρράκτης του Καλάμαρη είναι εντυπωσιακός. Μπορείς να φτάσεις εκεί, με αυτοκίνητο ή με τα πόδια, με πορεία μέσα στην αυθεντική, πολυσύνθετη, μεσσηνιακή φύση.

Μέσα στο χωριό Γιάλοβα (11 χλμ. από το Navarino Dunes) συναντάμε την πινακίδα προς Σχινόλακα, ένα χωριό με παλιά σπίτια πιο ψηλά (3 χλμ.), που μας δείχνει τη διακλάδωση αριστερά. Οταν την ακολουθήσουμε βρίσκουμε ύστερα από 1 χλμ. μιαν άλλη, στην αρχή ενός χωματόδρομου. Είναι βατός και για συμβατικά αυτοκίνητα και έπειτα από 2 χλμ. τερματίζει στην αρχή του μονοπατιού για τον καταρράκτη. Εμείς προτιμήσαμε να αφήσουμε το αυτοκίνητο στην άσφαλτο και να κάνουμε ολόκληρη τη διαδρομή ως τον καταρράκτη με τα πόδια. Κάναμε με χαλαρό και εξερευνητικό περπάτημα περίπου μιάμιση ώρα για να πάμε και να γυρίσουμε.
Ηταν μια πορεία μέσα στην άνοιξη, καθώς οι ελιές, οι λεμονιές και τα άλλα οπωροφόρα δένδρα μπλέκονται γοητευτικά με τα άγρια, όπως τους ανθισμένους ασπάλαθους. Από εκεί που τελειώνει ο χωματόδρομος, το μονοπάτι χώνεται, κυριολεκτικά, μέσα στην «άγρια» φύση, πρώτα στα καλάμια και μετά στα βάτα και στα ψηλότερα δένδρα. Τα καλάμια στην αρχή είναι πολύ χρήσιμα γιατί μπορείτε να τα χρησιμοποιήσετε ως στήριγμα που είναι τελικά αναγκαίο στο βρεγμένο, γλιστερό και κατηφορικό έδαφος. Γλιστερές είναι και οι πέτρες γύρω από τη λίμνη όπου πέφτει από ψηλά ο καταρράκτης, περνώντας και αυτός μέσα από την «τροπική» βλάστηση.
Επιστρέψαμε στον κεντρικό δρόμο προς Πύλο και αμέσως μετά τη Γιάλοβα (2 χλμ.) ακολουθήσαμε την πινακίδα προς Πύλα (3 χλμ.). Στην είσοδο του χωριού, κάτω από μια τεράστια χαρουπιά, υπάρχουν δύο παγκάκια, από τα οποία μπορεί να απολαύσει την πιο πανοραμική εικόνα του κόλπου του Ναβαρίνου, των νησιών που τον αγκαλιάζουν, της Βοϊδοκοιλιάς και της λιμνοθάλασσας της Γιάλοβας που σε προσκαλεί κοντά της αστράφτοντας σαν τεράστιος καθρέφτης.     

Η λιμνοθάλασσα της ζωής και της ομορφιάς Αριστερά αυτή τη φορά στον κεντρικό δρόμο της Γιάλοβας, απέναντι από την πινακίδα προς τον καταρράκτη του Καλάμαρη, υπάρχει η άλλη πινακίδα που σε οδηγεί προς Χρυσή Ακτή και Βοϊδοκοιλιά. Πιο κάτω ο δρόμος διακλαδώνεται προς Χρυσή Ακτή (3 χλμ.) και Βοϊδοκοιλιά (5 χλμ.). Ακολουθούμε τον κλάδο προς Χρυσή Ακτή και κάπου 2 χλμ. μετά υπάρχει η δεξιά η πινακίδα που δείχνει το παρατηρητήριο των πουλιών. Από εκεί νωρίς το πρωί καλύτερα ή το απόγευμα μπορείς να παρακολουθήσεις τη ζωή να σεργιανά στα ρηχά νερά, παράλληλα με το βήμα ενός ψηλόλιγνου καλαμοκανά, τον χορό του αργυροτσικνιά καθώς ψαρεύει ή ακόμη πιο σπάνια το πέταγμα των πιο φανταχτερών πουλιών της Ευρώπης, των φλαμίνγκος, που έρχονται από μακριά.

Επί χιλιετίες έφθαναν εδώ οδοιπόροι, ήρωες του Τρωικού Πολέμου, κατακτητές, στρατιώτες των μεγάλων δυνάμεων της Ευρώπης, ρομαντικοί φιλέλληνες, περιηγητές, μεταναστευτικά πουλιά. Ο πιο παράξενος ταξιδιώτης από όλους αυτούς ανήκει στο ζωικό βασίλειο και είναι ο αφρικανικός χαμαιλέοντας. Ο τρόπος που έφθασε εδώ παραμένει αξεδιάλυτο μυστήριο. Πιθανόν να τον έφεραν οι Ρωμαίοι από την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, την πατρίδα του αντιβασιλέα Ιμπραήμ που έκανε την περιοχή του Ναβαρίνου ορμητήριό του, οι οποίοι είχαν αυτά τα ζώα ως κατοικίδια. Μερικές εκατοντάδες τέτοια, ακριβοθώρητα, εξωτικά ζώα ζουν τώρα στη Χρυσή Ακτή της Γιάλοβας, απέναντι από την Πύλο, στον κόλπο που κλείνουν η χερσόνησος του Κορυφάσιου με το Παλαιόκαστρο στην κορυφή, η Σφακτηρία, το Χελωνάκι και τα άλλα νησιά με τα μνημεία των Αγγλων, των Γάλλων και των Ρώσων που έπεσαν στην περίφημη ναυμαχία του Ναβαρίνου, η οποία σήμανε τη δημιουργία του νέου ελληνικού κράτους.
Ψηλά πάνω από τη λιμνοθάλασσα ορθώνεται η χερσόνησος που στεφανώνεται από το Παλαιόκαστρο, το κάστρο που έχτισαν οι Φράγκοι από το 1281 ως το 1289. Στο τέρμα του δρόμου, κάπου 2,5 χλμ. από το παρατηρητήριο των πουλιών και τις αμμουδιές του χαμαιλέοντα, απέναντι από το άκρο της Σφακτηρίας, υπάρχει πινακίδα της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας που δείχνει το μονοπάτι που ανηφορίζει στο γρανιτένιο Κορυφάσιον Ακρον ως τα τείχη του Παλαιόκαστρου. Ακολουθώντας το όλο και ανοίγει η ματιά σου προς το Ιόνιο πέλαγος. Ετσι, απορροφημένος από τη θέα, φτάνεις έπειτα από περίπου μία ώρα κάτω από τους ψηλούς πύργους και τις πολεμίστρες που αναδύονται από τους πολύχρωμους, πυκνούς, μεσογειακούς θάμνους. Περιδιαβάζεις τις πολεμίστρες που βάζουν μια δαντέλα στο απέραντο γαλάζιο, μέχρι που φτάνεις στην άκρη, πάνω από τη Βοϊδοκοιλιά. Η καταπληκτική θέα της ολοστρόγγυλης παραλίας σε μαγνητίζει και έτσι αρχίζεις να κατεβαίνεις από την άλλη μεριά του κάστρου προς το μέρος της.  Γρήγορα όμως καταλαβαίνεις ότι θα πρέπει να εγκαταλείψεις τη θέα της Βοϊδοκοιλιάς και να αφοσιωθείς στη σύντομη (περίπου 20 λεπτά) αλλά δύσκολη κατάβαση μέχρι να πατήσεις στα λιβάδια πρώτα και μετά στους σίγουρους αμμόλοφους με τα κέδρα και να δεις από κοντά αυτά τα φανταστικά, εγγεγραμμένα, ημικύκλια που δημιουργούν τα κύματα με τους αφρούς τους και που τα αποθέτουν στην αμμουδιά. Πλησιάζεις σε απόσταση αναπνοής αυτά τα κύματα που πριν από λίγο θαύμαζες από ψηλά τους περίτεχνους συνδυασμούς των αφρών τους προτού βρεθείς στη δροσερή αγκαλιά τους.
Περίπου στη μέση της κατάβασης περνάς από τη σπηλιά του Νέστορα, όπως τη λένε στην περιοχή. Την ανέφερε και ο Παυσανίας και οι αρχαιολόγοι βρήκαν ίχνη νεολιθικής κατοίκησης. Πήρε όμως το όνομά της από τον μυθικό βασιλιά ο οποίος «κυριαρχεί» σε όλη την περιοχή. Ο μύθος θέλει τον Ερμή να κρύβει σε αυτή τη σπηλιά τις αγελάδες που έκλεψε από τον Απόλλωνα.
Από τη Βοϊδοκοιλιά το μονοπάτι διατρέχει την ακτή της χερσονήσου που σηκώνει το κάστρο έχοντας προς τη μεριά της Γιάλοβας τη λιμνοθάλασσα. Ετσι γυρίζεις ξανά στην αφετηρία της ανάβασης (20 λεπτά).

Δύο χρόνια «Καλλικράτης»: η αυτοδιοίκηση υπό κατάρρευση

Ανάγκη για τοπικά σύμφωνα κοινωνικής συνοχής

του Γιάννη Ιωαννίδη

Μίμης Βιτσώρης, «Σπίτια»

Μίμης Βιτσώρης, «Σπίτια»

Ο Καλλικράτης σχεδιάσθηκε το 2010 ως πρόγραμμα με στόχο τη διοικητική μεταρρύθμιση στους ΟΤΑ, που θα αποτελούσε δημιουργική απάντηση στην πολύπλευρη κρίση που αντιμετώπιζε η χώρα. Μάλιστα, πριν την εφαρμογή του είχε καταφέρει να εξασφαλίσει ιδιαίτερα αυξημένη συναίνεση στο χώρο της αυτοδιοίκησης, γεγονός που επιβεβαιώνεται και από σχετική έρευνα. Δεκαοχτώ μήνες μετά, οι υψηλές προσδοκίες είχαν μετατραπεί σε διαψεύσεις.[1] Το θέμα της συγκυρίας αναδεικνύεται, με κρίσιμη παράμετρο το ότι ο «Καλλικράτης» αποτελεί μια καλή ευκαιρία για τη διοικητική διαχείριση του Μνημονίου. Κατά συνέπεια, η ανάγκη να δούμε με διαφορετικό τρόπο την οργάνωση της τοπικής αυτοδιοίκησης καθίσταται επίκαιρη.

Από την προαναφερθείσα έρευνα προκύπτει ότι τα σημαντικότερα προβλήματα στην εφαρμογή του «Καλλικράτη» αποτελούν τόσο η έλλειψη οικονομικών πόρων σε σχέση με τις νέες αρμοδιότητες όσο και το ανελαστικό, γραφειοκρατικό θεσμικό πλαίσιο λειτουργίας. Επίσης, καταγράφεται ότι αρνητικές πλευρές στον σχεδιασμό του σχετίζονται, κυρίως, με την αδυναμία του ελληνικού συστήματος διοίκησης (κεντρικής και τοπικής) να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις ενός τέτοιου εγχειρήματος.

Παράλληλα, ενώ οι δήμοι ενισχύονται με 220 νέες αρμοδιότητες, οι θεσμοθετημένοι από το κράτος πόροι τους έχουν μειωθεί την τελευταία τριετία πάνω από 60%. Μια τόσο ριζική αλλαγή στην αρχιτεκτονική της διοίκησης διαφοροποιεί, εξ αντικειμένου, τον χαρακτήρα του διοικητικού μηχανισμού. Οι αλλαγές που συντελούνται οδηγούν σε υποχώρηση του κράτους, μια λειτουργία που έχει περιγραφεί θεωρητικά ως «αποκένωση του κράτους». Το αποκενωμένο κράτος αναζητά τρόπους να αντιμετωπίσει τη δραματική συρρίκνωση των πόρων, αποφεύγοντας να φορτωθεί κοινωνικές υποχρεώσεις. Με τον τρόπο αυτό διοχετεύει κοινωνικά αιτήματα και ευθύνες τόσο «προς τα κάτω» (περιφέρειες και δήμοι) όσο και «προς τα έξω» (αγορά, οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών), με αποτέλεσμα να συγκαλύπτονται ευκολότερα οι κοινωνικές αντιθέσεις.

Η τάση αποκένωσης του κράτους, σε συνδυασμό με την οικονομική κρίση, διαμορφώνουν ιδιαίτερα κρίσιμες επιδράσεις στην τοπική αυτοδιοίκηση: στις συνθήκες του Μνημονίου, με δύο χρόνια εφαρμογής του «Καλλικράτη» κινείται σε περιβάλλον οξείας οικονομικής κρίσης και δημοσιονομικής ασφυξίας. Οι σήμοι αποστερούνται ανθρώπινο δυναμικό, συρρικνώνουν βασικούς τομείς άσκησης κοινωνικής πολιτικής (πρόνοια, παιδεία, πολιτισμός) και εξαναγκάζονται σε μια ανώδυνη διαχειριστική λειτουργία, χωρίς αναπτυξιακό χαρακτήρα και όραμα.

Οι ΟΤΑ έχουν, βέβαια, τις δικές τους ευθύνες, παραλείψεις και στρεβλώσεις. Η αυτοδιοίκηση δεν αποκόπηκε ποτέ από την κεντρική εξουσία ούτε διεκδίκησε την πολιτική, διοικητική και οικονομική αυτοτέλειά της. Ωστόσο, η αυτοδιοίκηση δεν μπορεί να αποτελεί μικρογραφία, κακέκτυπο ή εξάρτημα του κράτου,ς ασκώντας εξουσία με τους τρόπους, τα μέσα και την οπτική του κράτους. Το γεγονός ότι οι δήμοι, πολλές φορές, αποτελούν ενεργούμενα της κεντρικής πολιτικής σκακιέρας είναι βασική ευθύνη και των αιρετών της. Οι πελατειακές σχέσεις πολλών δημάρχων με τις εκάστοτε κυβερνήσεις διεύρυναν την εξάρτηση, έστω και αν προσωρινά εξασφάλιζαν πόρους και ευνοϊκή μεταχείριση για δικές τους τοπικές υποθέσεις. Το πολιτικό προσωπικό της αυτοδιοίκησης δεν απέκτησε το απαραίτητο status και χαρακτηριστικά αντίστοιχα των λειτουργιών του ούτε φυσικά βρίσκεται σε μία εν δυνάμει συγκρουσιακή κατεύθυνση με την κυβέρνηση.

Σε μια τόσο κρίσιμη περίοδο, είναι σημαντικό η αυτοδιοίκηση να αποφύγει αδράνειες και προκαταλήψεις, υπερβαίνοντας στην πράξη ψευδεπίγραφα διλήμματα. Μια ιδεοληπτική ταύτιση γίνεται με τον όρο «συμφέρον». Συγκεκριμένα, το «κρατικό συμφέρον» ταυτίζεται συστηματικά με το «δημόσιο συμφέρον», και συνακόλουθα το «δημόσιο συμφέρον» εκλαμβάνεται ως «κοινωνικό συμφέρον». Η εξίσωση αυτή είναι εμφανώς αυθαίρετη. Η κάθε κρατική (κεντρική ή τοπική) δραστηριότητα δεν ταυτίζεται εκ προοιμίου με το δημόσιο συμφέρον, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις είναι δυνατόν να το αντιβαίνει ή και να το καταπατά. Επιπρόσθετα, ούτε το δημόσιο συμφέρον που εκπροσωπεί η τοπική αυτοδιοίκηση δεν εκφράζει στο σύνολό του το κοινωνικό συμφέρον της τοπικής κοινωνίας. Οι τοπικές υποθέσεις διαφοροποιούνται από τις κεντρικές, καθώς δεν εξαντλούνται στη δημόσια σφαίρα αλλά την υπερβαίνουν, καθώς υπεισέρχονται σε μεγάλο βαθμό στην καθημερινή, ακόμη και την προσωπική ζωή των κατοίκων μιας τοπικής κοινωνίας.

Στην αυτοδιοίκηση, λοιπόν, το κοινωνικό και συλλογικό συμφέρον δεν ταυτίζεται πάντα με ότι χαρακτηρίζεται ως δημόσιο συμφέρον. Συνεπώς, είναι δυνατόν να υιοθετηθούν προσεγγίσεις που θα προκρίνουν μια επιχειρηματικότητα τοπικού κοινωνικού συμφέροντος, σε σχέση με τη «δημόσια επιχειρηματικότητα» που επιδιώκει την ταύτιση του «δημόσιου» με το «κρατικό». Μια τέτοια επιχειρηματικότητα αποτελεί επιχειρηματικότητα για το συλλογικό όφελος, καθώς συμβάλλει σε παροχή αγαθών που προάγουν το αίσθημα του «ανήκειν». Το παραγόμενο κεφάλαιο είναι δυνατόν να αναδιανεμηθεί σε τοπικό επίπεδο, με κοινωνικούς όρους — θα διαθέτει, έτσι, συλλογικό χαρακτήρα, συνιστώντας ένα πολύτιμο απόκτημα κοινωνικής αναπαραγωγής που αντιμάχεται τον αποκλεισμό, συνεισφέρει στην αλληλεγγύη και την κοινωνική συνοχή της πόλης.

Η επιχειρηματικότητα κοινωνικού συμφέροντος είναι σημαντικό να ανταποκρίνεται σε όρους αποτελεσματικότητας και ωφελιμότητας, συνδυάζοντας κοινωνικά με οικονομικά κριτήρια. Οι παρεχόμενες υπηρεσίες είναι δυνατόν να διέπονται από μια σχέση «χρησιμότητας-τιμής», όπου το κόστος ενός δημοτικού προγράμματος θα συσχετίζεται με την ωφελιμότητα που έχει για το κοινωνικό σύνολο. Εάν οι δήμοι πασχίζουν για μια κοινωνία των αναγκών, διεκδικώντας τη λύση προβλημάτων της καθημερινότητας, πρέπει να ιεραρχήσουν τις ανάγκες σε σχέση με τους πραγματικούς διαθέσιμους πόρους σε οικονομικά μέσα και ανθρώπινο δυναμικό.

Για να αναπτυχθούν επιχειρηματικότητες κοινωνικού συμφέροντος, απαιτείται η ουσιαστική παραχώρηση ζωτικού χώρου στην τοπική κοινωνία. Η αυτοδιοίκηση μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης, συμβάλλοντας καθοριστικά στη δημιουργία θεσμών πολυμερούς οργάνωσης και εντάσεως συμμετοχής προσφέροντας το απαραίτητο «οξυγόνο» στις άλλες εμπλεκόμενες δυνάμεις, αναγκαίο προαπαιτούμενο για να μη γραφειοκρατικοποιηθούν και ενσωματωθούν.[2]

Προκύπτει, λοιπόν, η ανάγκη μιας νέας και σύνθετης πραγματικότητας, όπου ορίζονται συναρμοδιότητες, ενθαρρύνονται δυνάμεις και συντίθενται πόροι. Η τέχνη της διοίκησης μιας πόλης επιτυγχάνεται με τη συμμετοχή όχι μόνο των επίσημων θεσμικών εκφράσεων αλλά και των «ζωντανών» δυνάμεων της πόλης όπως οι οργανώσεις του «τρίτου τομέα» και της κοινωνίας των πολιτών, οι συλλογικότητες εθελοντικής δράσης, οι τοπικοί θεσμοί διαλόγου και επικοινωνίας, τα ανεπίσημα πλέγματα και τα πρωτογενή τοπικά δίκτυα, το σύνολο, δηλαδή, των αποθεματικών δυνάμεων που δρουν σε τοπικό επίπεδο.

Η τοπική αυτοδιοίκηση αποτελεί τον κατεξοχήν χώρο που μπορεί να ανιχνεύσει κοινές μορφές δράσεων, δημιουργώντας ένα μείγμα συνέργειας και συναυτουργίας, συνθέτοντας διαφορετικές δυνάμεις που δρουν ως «τοπικοί συμμέτοχοι» αλλά και ως «ισοδύναμοι παίκτες». Η πολιτική δυναμική ενός τέτοιου μείγματος αναδεικνύει ένα νέο πλαίσιο δημόσιας συμμετοχής και προσδίδει νέα αντίληψη στην ιδιότητα του πολίτη.

Μια μορφή που θα μπορούσε να προκύψει από αυτή την ισχυρή σύνθεση είναι η συγκρότηση ενός τοπικού συμφώνου κοινωνικής συνοχής, που περικλείει κοινωνική δυναμική, αξιοποιεί πλευρές της αλληλέγγυας οικονομίας, συγκροτεί τοπική συναίνεση και διαμορφώνει ένα ισχυρό αίσθημα εντοπιότητας των κατοίκων.

Η αυτοδιοίκηση δεν πρέπει να εξαντλείται στους υφιστάμενους θεσμικούς πόρους, αλλά να αξιοποιεί νέους κοινωνικούς πόρους. Η νέα αρχιτεκτονική της αυτοδιοίκησης δεν θα προέλθει από την εξάλειψη των αρνητικών του «Καλλικράτη», αλλά ενσωματώνοντας τις καινούργιες κατακτήσεις που επιβάλλουν οι νέες συνθήκες. Η αυτοδιοίκηση οφείλει να διεκδικήσει τον αυτονόητο κοινωνικό χαρακτήρα της, να ξαναβρεί την ουσία της ύπαρξής της, δηλαδή να παραμείνει και τοπική και αυτοδιοίκηση, υπηρετώντας με αποτελεσματικότητα την εγγύτητα της σχέσης της με την τοπική κοινωνία. Έτσι μόνον θα αντιπαρατεθεί με το παρόν, επινοώντας το μέλλον και δίνοντας έκφραση σε μια κοινή αίσθηση οράματος.

Ο Γιάννης Ιωαννίδης είναι δρ του Παντείου Πανεπιστημίου, διευθυντής ΟΤΑ


[1] Το 93% των δημάρχων δήλωσαν ότι τον Νοέμβριο του 2010 είχαν «υψηλές» ή «πολύ υψηλές» προσδοκίες. Ενάμιση χρόνο μετά, μόνο το 36% χαρακτηρίζει την εφαρμογή του «Καλλικράτη» με «υψηλό» ή «πολύ υψηλό» βαθμό επιτυχίας. Τον ερευνητικό πληθυσμό αποτελούσαν οι αιρετοί 79 ΟΤΑ στην Αττική και τη Θεσσαλονίκη. Η έρευνα ολοκληρώθηκε στα μέσα του 2012· τα πλήρη στοιχεία και η ανάλυσή της, στην Επιθεώρηση Διοικητικών Επιστημών, τχ. 18.

[2] Ήδη έχουμε περιπτώσεις ΟΤΑ που δοκιμάζουν ένα διευρυμένο φάσμα συνεργασιών με συλλόγους ή αστικές μη κερδοσκοπικές εταιρείες, οι οποίες, ως ενδιάμεσοι φορείς μεταξύ δήμων και ενδιαφερομένων χρηστών, εξασφαλίζουν τη συνέχεια ενός προγράμματος ή μιας λειτουργίας σε τοπικό επίπεδο. Μάλιστα, ορισμένοι ΟΤΑ αξιοποιούν μια νέα δυνατότητα με τη δημιουργία κοινωνικής συνεταιριστικής επιχείρησης (Νόμος 4019/2011), στον τομέα της κοινωνικής οικονομίας και επιχειρηματικότητας.