Το αναπτυξιακό μέλλον της Πελοποννήσου

Τα συμπεράσματα έρευνας η οποία πραγματοποιήθηκε με στόχο την εκπόνηση μακρόπνοου σχεδίου παρεμβάσεων

 

Η φυσιογνωμία των δήμων που δημιουργήθηκαν με το σχέδιο «Καποδίστριας»
Το αναπτυξιακό μέλλον της Πελοποννήσου
 


Πελοπόννησος, δύο περίπου χρόνια μετά τον «Καποδίστρια». Με πρωτοβουλία της Γενικής Γραμματείας Περιφέρειας Πελοποννήσου, το τμήμα Τοπικής Αυτοδιοίκησης του ΤΕΙ Καλαμάτας ­ με την εποπτεία του προϊσταμένου του τμήματος και οικονομολόγου κ. Στ. Χρήσιμου ­ εκπόνησε μελέτη για την καταγραφή των βασικών χαρακτηριστικών των νέων δήμων (γεωφυσικά, κοινωνικοοικονομοτεχνικά, δημογραφικά, τεχνικών και κοινωνικών υποδομών) αλλά και τον προσδιορισμό της φυσιογνωμίας τους. Ποιες είναι οι αναπτυξιακές δυνατότητες που παρουσιάζουν καθένας ξεχωριστά ή θα μπορούσαν να παρουσιάσουν περισσότεροι του ενός μέσω μιας διαδημοτικής συνεργασίας; Θα αρκεστούν τελικά οι δήμοι στη διαχείριση της καθημερινότητας ή θα κατευθύνουν την τοπική ανάπτυξη στην περιοχή; Με στόχο ένα μακρόπνοο σχέδιο ­ καμβά για μελλοντικές παρεμβάσεις ­ οι ερευνητές κατηγοριοποίησαν τους δήμους με βάση δύο «σενάρια». Η πρώτη κατηγοριοποίηση αφορά τα χαρακτηριστικά των δήμων, σύμφωνα με την τυπολογία της Ευρωπαϊκής Ενωσης και με ιδιαίτερη έμφαση στον αγροτικό τομέα και στον τουρισμό (τομείς που θεωρούνται πρωταρχικοί και στον σχεδιασμό της Περιφέρειας). Στο δεύτερο «σενάριο», τα κριτήρια κατηγοριοποίησης υπακούουν σε μια γεωγραφική και χωροταξική λογική, που ευνοεί ιδιαίτερα τη διαδημοτική συνεργασία. Συνολικά διακρίνονται οκτώ ευρείες ζώνες αναπτυξιακού σχεδιασμού: παραλιακή Κορινθία, Ανατολική Κορινθία-Αργολίδα, Αργολικό πεδίο, ορεινή Κεντρική Πελοπόννησος (Γορτυνία, Μαντινεία, ορεινή Κορινθία), το κέντρο της Τρίπολης (για το οποίο απαιτείται ειδικός σχεδιασμός), Ταΰγετος – Πάρνωνας – Μιστράς – Σπάρτη, Νοτιοανατολική Πελοπόννησος και Δυτική Μεσσηνία.

«Αναπτυξιακό τέλμα» χαρακτηρίζουν οι ερευνητές την κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει η Πελοπόννησος τα τελευταία χρόνια· μια κατάσταση που έχει τις ρίζες της στη δεκαετία του 1980, για να διευρυνθεί αργότερα και να αποκτήσει πιο έντονα χαρακτηριστικά από το 1990 και μετά.

Ενδοπεριφερειακά ο μόνος νομός που έχει δυναμική αναπτυξιακή πορεία σε όλη την τελευταία 25ετία είναι η Κορινθία, η οποία και ουσιαστικά «διασώζει» την Περιφέρεια Πελοποννήσου. Οι νομοί που βρίσκονται σε δυσμενέστερη θέση είναι της Λακωνίας και της Μεσσηνίας, δύο κατ’ εξοχήν τοπικές αγροτικές κοινωνίες στις οποίες τα προβλήματα της πρωτογενούς παραγωγής (γεωργία) δεν αντισταθμίστηκαν με την εκμετάλλευση άλλων συγκριτικών πλεονεκτημάτων (π.χ. στον τουρισμό). Από τους δύο άλλους νομούς, η Αρκαδία διασώζεται εν μέρει από τον τομέα των ορυχείων και της ηλεκτρικής ενέργειας, ενώ στην Αργολίδα παρατηρείται μια μετατόπιση του κέντρου βάρους στον τουρισμό.

Σύμφωνα βέβαια με το Σχέδιο Περιφερειακής Ανάπτυξης για την Πελοπόννησο, απαραίτητη προϋπόθεση για οποιοδήποτε μελλοντικό σχέδιο είναι η ολοκλήρωση βασικών υποδομών, όπως για παράδειγμα τα συγκοινωνιακά δίκτυα. Η αποπεράτωση τμημάτων των εθνικών οδών Τρίπολης-Καλαμάτας, Τρίπολης-Σπάρτης-Μονεμβασίας-Νεάπολης και της Ιονίας οδού, όπως και η ολοκλήρωση του περιμετρικού οδικού άξονα της Πελοποννήσου και του Οριζόντιου άξονα (Αστρος-Τρίπολη-Βυτίνα-Αρχαία Ολυμπία) θεωρούνται αναγκαίες, έτσι ώστε ­ εκτός των άλλων ­ να υπάρχει εύκολη πρόσβαση στους κεντρικούς τουριστικούς πόρους της περιοχής. Αλλωστε η περιοχή διαθέτει μοναδικής ομορφιάς τόπους με ιστορικά μνημεία (όπως η Ολυμπία, η Επίδαυρος, οι Μυκήνες, η περιοχή του ναού του Επικουρίου Απόλλωνος, η Αρχαία Μεσσήνη, ο Μιστράς, η Τίρυνθα, τα Ανάκτορα του Νέστορος, η Μάνη) στους οποίους θα μπορούσαν να αναπτυχθούν εναλλακτικές μορφές τουρισμού.

Με δεδομένο ότι οι δήμοι παρουσιάζουν ποικιλομορφία, με περισσότερα του ενός χαρακτηριστικά, στην πρώτη κατηγοριοποίηση που επιχειρούν οι ερευνητές χρησιμοποιείται αύξουσα αρίθμηση που υποδηλώνει τη σχετική βαρύτητα των επί μέρους χαρακτηριστικών τους στη φυσιογνωμία κάθε δήμου. Ετσι λοιπόν ο Δήμος Αργους είναι κατά κύριο λόγο ένας αστικός δήμος με δεύτερο χαρακτηριστικό τις εντατικές καλλιέργειες και τρίτο την ύπαρξη ιστορικών μνημείων. Ομοίως ο Δήμος Ξυλοκάστρου παρουσιάζει ως πρωτεύον χαρακτηριστικό υψηλή εξάρτηση από τη γεωργική δραστηριότητα, ανήκει στους δήμους με παραλιακές ζώνες και τουριστικά θέλγητρα, και ­ κατά τρίτον ­ στην κατηγορία των δήμων με προστατευόμενο περιβάλλον.

Για καθαρά πρακτικούς λόγους ο συγκεκριμένος πίνακας παρουσιάζεται εδώ με βάση τα πρωτεύοντα χαρακτηριστικά και μόνο. Οι δήμοι χωρίζονται σε οκτώ κατηγορίες:

1 Ορεινοί απομονωμένοι και «γηρασμένοι» δήμοι (πληθυσμιακή εγκατάλειψη, περιβαλλοντική απερήμωση): Ηραίας, Κλείτορος, Κοντοβαζαίνης, Σκυρίτιδας, Φαλαισίας, Βοιών, Γερόνθρων, Ζάρακα, Νιάτων, Πελλάνας, Σμύνους, Αετού, Ανδανίας και η κοινότητα Τριπύλας.

2Δήμοι με εξάρτηση από τη γεωργική δραστηριότητα: Βαλτετσίου, Βόρειας Κυνουρίας, Κορυθίου, Λεωνιδίου, Ασωπού, Ελους, Θεραπνών, Κροκεών και Φαρίδος.

3Δήμοι με εντατικές καλλιέργειες: Κουτσοποδίου, Λέρνας, Μιδέας, Νέας Τίρυνθας, Βέλου, Βόχας, Ευρωστίνης, Νέας Κίου, Νεμέας, Ξυλοκάστρου, Σικυωνίων, Σολυγείας, Τενέας, Ανδρούσης, Αριος, Αριστομένους, Αρφαρών, Βουφράδων, Γαργαλιάνων, Δωρίου, Θουρίας, Μελιγαλά, Οιχαλίας, Παπαφλέσσα, Φιλιατρών, Χιλιοχωρίων και η κοινότητα Τρικόρφου.

4Δήμοι με μεγάλες παραλιακές ζώνες κατάλληλες για τουριστικές επιχειρήσεις: Ασίνης, Ερμιόνης, Κρανιδίου, Απόλλωνος, Ασσου-Λεχαίου, Λουτρακίου-Περαχώρας, Σαρωνικού, Τενέας, Γυθείου, Αβίας, Αιπείας, Αυλώνος, Κορώνης, Κυπαρισσίας, Λεύκτρου, Μεθώνης, Πεταλιδίου και Πύλου.

5Δήμοι με ιστορικά μνημεία (τουριστικά θέλγητρα): Ασκληπιείου, Επιδαύρου, Μυκηναίων, Μιστρά, Ιθώμης, Νέστορος και Είρας.

6Δήμοι με ορεινούς παραδοσιακούς οικισμούς και δασικές-οικολογικές εκτάσεις: Λυρκείας, Βυτίνας, Γόρτυνος, Δημητσάνας, Λαγκαδίων, Λεβιδίου, Τρικολώνων, Φαλάνθου, Στυμφαλίας, Φενεού, Ανατολικής Μάνης, Μονεμβασίας, Οινούντος και Οιτύλου.

7Δήμοι εξαρτημένοι από έναν τύπο βιομηχανικής δραστηριότητας: Μεγαλόπολης (ΔΕΗ) και Αγίων Θεοδώρων.

8Αστικές συγκεντρώσεις: Δήμοι Αργους, Ναυπλίου, Τρίπολης, Κορινθίων, Σπάρτης, Καλαμάτας και Μεσσήνης.
Η ταυτότητα της έρευνας

Για την ολοκλήρωση της έρευνας εργάστηκαν (κατ’ αλφαβητική σειρά) οι κκ. Σ. Βελίδης (γεωγράφος τοπογράφος, ερευνητής στο τμήμα ερευνών της ΔΕΠΟΣ), Κ. Γαλάνης (οικονομολόγος, σύμβουλος ανάπτυξης ΤΕΔΚ Μεσσηνίας και επιστημ. συνεργάτης του τμήματος Τοπικής Αυτοδιοίκησης), Ηλ. Γεωργαντάς (περιφερειολόγος, επιστημ. συνεργάτης και καθηγητής της Σχολής Δημόσιας Διοίκησης), Μ. Θελερίτης (κοινωνιολόγος, σύμβουλος ανάπτυξης ΤΕΔΚ Κορινθίας), Ιωάννης Μπουλές (οικονομολόγος, καθηγητής τμήματος Τοπικής Αυτοδιοίκησης), Β. Πανάγου (οικονομολόγος, καθηγητής τμήματος Τοπικής Αυτοδιοίκησης και αντιπρόεδρος του ΤΕΙ – Κ) και Σ. Χρήσιμος (οικονομολόγος, καθηγητής και προϊστάμενος τμήματος Τοπικής Αυτοδιοίκησης). Ως βοηθοί μελετητές συνεργάστηκαν οι κυρίες Γ. Κακλίδου (Τοπική Αυτοδιοίκηση), Ν. Κόντη (οικονομολόγος), Β. Λιανοπούλου (κοινωνιολόγος), Αθ. Τσεκούρα (περιφερειολόγος) και οι κκ. Αθ.  Μπόβης (μαθηματικός Τοπικής Αυτοδιοίκησης), Ιωάννης Μπράττος (προγραμματιστής, συνεργάτης ΤΕΙ – Κ) και Κ. Πεφάνης (προγραμματιστής, συνεργάτης ΤΕΙ – Κ). Βασικές πηγές στατιστικών πληροφοριών ήταν η Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ελλάδας και η Ελληνική Εταιρεία Τοπικής Ανάπτυξης και Αυτοδιοίκησης, ενώ πολύτιμη ήταν η συνδρομή της ΕΕΤΑΑ, των υπευθύνων των Τοπικών Ενώσεων Δήμων και Κοινοτήτων της Περιφέρειας (εξαιρουμένης της Λακωνίας) καθώς και της Γενικής Γραμματείας της Περιφέρειας.

Ο χάρτης των δυνατοτήτων

Σύμφωνα με τη δεύτερη κατηγοριοποίηση, οι ερευνητές σχηματίζουν «ζώνες», εντοπίζουν τα χαρακτηριστικά προβλήματα και προβλέπουν τον τύπο ανάπτυξης που θα ακολουθήσει. Ενδεικτικά για την παραλιακή Κορινθία: αναμένεται ακόμη πιο έντονη η αστικοποίηση της περιοχής ­ γειτνίαση με Αθήνα ­ και ολοκλήρωση μεγάλων έργων. Εντονη τάση κατοικήσεως παραλιακού κορινθιακού χώρου και στο τμήμα της Στερεάς (Αγιοι Θεόδωροι, Λουτράκι) και στον παραλιακό χώρο από την Κόρινθο ως το Ξυλόκαστρο. Αύξηση του πληθυσμού άνω του 15% ανά δήμο. Ανοδος της οικοπεδικής αξίας της γης, ένταση στα προβλήματα ύδρευσης, ανάγκη για διαδημοτική συνεργασία στη διαχείριση λυμάτων και απορριμμάτων.

Κεντρική Πελοπόννησος (Γορτυνία, ορεινή Ηλεία και Αχαΐα, ορεινή Κορινθία, Βόρεια Μαντινεία): αναμένεται ανάδειξη του χώρου ως ο σημαντικότερος ίσως ελληνικός προορισμός, με ορεινό τουρισμό και αγροτουρισμό. Βοηθά και η εύκολη συγκοινωνιακή σύνδεση με την Αττική, όπως και η αναβάθμιση του αρχαιολογικού χώρου της Ολυμπίας. Η ολοκλήρωση του δρόμου Βυτίνα-Αρχαία Ολυμπία και η βελτίωση του 111 προς Πάτρα θα μεταφέρουν προς την ορεινή Κεντρική Πελοπόννησο πολλαπλάσιο όγκο επισκεπτών.

Δυτική Μεσσηνία: Η Ιονία οδός και η συνδυασμένη επιρροή του δεσμού Τρίπολης-Καλαμάτας σηματοδοτούν το τέλος της συγκοινωνιακής απομόνωσης της Μεσσηνίας. Σημαντική η προοπτική για τη μαρίνα της Πύλου. Ανάγκη συμπληρωματικού σχεδιασμού, κυρίως σε θέματα εκπαίδευσης σε τουριστικά επαγγέλματα, διαχείρισης απορριμμάτων και λυμάτων, διαδημοτικής και επαρχιακής οδοποιίας καθώς και συμπληρωματικών επιχειρηματικών πρωτοβουλιών.

Νοτιοανατολική Πελοπόννησος (Καλαμάτα, Μάνη, Γύθειο, Μονεμβασία, Νεάπολη): Φαίνεται να σχηματίζεται ένας αυτόνομος τουριστικός προορισμός που περιλαμβάνει τη Μάνη, τη Μονεμβασία, τη Νεάπολη και τα Κύθηρα. Αναμένεται η αναβάθμιση των θαλάσσιων δρόμων στις μεταφορές. Το κλίμα που εξασφαλίζει μεγάλη τουριστική περίοδο, η οικολογική πολυμορφία και ο πολιτιστικός πλούτος ευνοούν την ανάπτυξη, για την οποία όμως απαιτείται η συνεργασία δήμων, νομαρχιών και περιφέρειας.

Ταΰγετος, Πάρνωνας, Μιστράς, Σπάρτη: Υπάρχει η δυνατότητα εκτεταμένης τουριστικής περιόδου, λόγω της εγγύτητας με την Αττική, που επιτρέπει εκτός των άλλων χειμερινό τουρισμό και μονοήμερες επισκέψεις. Αλλωστε διαμορφώνονται υποδομές ειδικών μορφών τουρισμού, όπως το οικολογικό πάρκο Πάρνωνα. Οικολογικός και θρησκευτικός τουρισμός, αγροτουρισμός, θαλάσσιος και πολιτιστικός τουρισμός έχουν σημαντικές προοπτικές. Κυριότερο έργο υποδομής ο οδικός άξονας Τρίπολης-Αστρους, η ολοκλήρωση του οποίου θα φέρει στην παραλιακή Κυνουρία νέες σχέσεις με την Τρίπολη και την Αττική.

Η Σπάρτη φαίνεται ότι δεν μπορεί μόνη της να αναλάβει την υποστήριξη του Νομού Λακωνίας ενώ το Γύθειο είναι πιθανότερο να πρωταγωνιστήσει στις νοτιότερες περιοχές ως κέντρο.

Αργολικό πεδίο: η περιοχή χαρακτηρίζεται από χωροταξικό χάος αλλά και το πλέον επώνυμο περιβαλλοντικό πρόβλημα της Πελοποννήσου, την υφαλμύρωση του πεδίου. Θα πρέπει να υπάρξει κοινός σχεδιασμός δήμων, νομαρχιών και περιφέρειας για την ανάπτυξη στα θέματα διαχείρισης του νερού (πόσιμου και αρδευτικού, προστασία από τους κινδύνους των υδροβόρων καλλιεργειών), των απορριμμάτων και του τουρισμού (οι αρχαιολογικοί χώροι στην Τίρυνθα, στις Μυκήνες, στο Ναύπλιο και στο Αργος μπορούν να αποτελέσουν έναν ενιαίο κύκλο περιήγησης).

 

Κράτα το